Lâm Viên - hợp tác xã kiểu mới…
Cập nhật lúc 09:27, Thứ Năm, 22/06/2017 (GMT+7)
Mấy ngày lưu lại huyện lỵ Di Linh tôi vẫn chưa tìm thấy mô hình nào sản xuất, tiêu thụ cà phê, thứ hạt mỗi năm người nông dân đổ mồ hôi làm ra khoảng 100-120 ngàn tấn sản phẩm, trên tổng diện tích canh tác gần 41.700 ha, chiếm 93% diện tích cây công nghiệp dài ngày trong toàn huyện. 
 
Tôi nhâm nhi cạn ly cà phê thứ hai mà chưa tới bảy giờ sáng, trong đầu óc vẫn còn lơ mơ đi tìm mô hình sản xuất và tiêu thụ cà phê, anh Chu Bá Nam bất giác thổ lộ: Cậu nên đến Hợp tác xã cà phê Lâm Viên!?
 
Chúng tôi lên xe thẳng một mạch đến xã Liên Đầm trên quốc lộ 20. Nơi làm việc của Hợp tác xã (HTX) là một gian phòng nhỏ khiêm tốn của ngôi nhà cấp bốn, phía sau một nhà kho lớn có sức chứa khoảng 3.500 tấn cà phê nhân. Giám đốc HTX, một cô gái trẻ nhanh nhạy tiếp chuyện chúng tôi với thái độ chân thành. Cô trao đổi hồn nhiên, thẳng thắn và giải thích rõ ràng khi tôi thắc mắc về một chi tiết nào đó trong mô hình HTX sản xuất - kinh doanh cà phê hoàn toàn mới ở Việt Nam.
 
Qua nhiều kênh thông tin và sự nhiệt tình của cô giám đốc trẻ, tôi biết HTX cà phê Lâm Viên được khởi động thành lập từ năm 2012 dưới sự bảo trợ của một tổ chức phi chính phủ Hà Lan, thông qua dự án dài hơi 6 năm với một ngân khoản ban đầu không hoàn lại 70 ngàn ERO (Qũy không chia), tương đương 2,269 tỷ Việt Nam đồng và các khoản chi phí văn phòng, Makettinh, thuê giám đốc, nhân viên… hàng tháng khoảng 20-22 triệu đồng. Ngoài ra, Qũy tài trợ này - Robobank còn cho vay vốn lưu động hàng năm thông qua kế hoạch sản xuất kinh doanh của HTX, mức lãi suất ưu đãi bằng 1/2  của các ngân hàng thương mại.
 
Bằng một động tác khiêm tốn cô giám đốc trao cho tôi tập tài liệu và nói: “Chú có thể tham khảo!”. Đây là dự án, giới thiệu mô hình HTX kiểu mới dựa trên những nguyên tắc của tổ chức Liên minh HTX quốc tế và Luật HTX Việt Nam 2012-2013. Trong đó có 7 nguyên tắc cơ bản như: Tự nguyện-mở rộng; quản trị dân chủ xã viên; tự chủ-độc lập; tham gia kinh tế; thông tin-giáo dục đào tạo; quan tâm cộng đồng; hợp tác giữa các HTX…
 
Tôi đề cập đến mô hình quản trị HTX và kết quả hoạt động, Giám đốc Trần Thị Liên ôn tồn giải thích: Cháu là người thứ hai được HTX thuê làm giám đốc điều hành, bên cạnh một kế toán và một nhân viên giữ kho quỹ. Ba người này được Quỹ tài trợ trả lương hàng tháng cùng với các khoản chi phí khác. Trên giám đốc, các xã viên bầu ra Ban quản trị và chủ tịch HĐQT gồm năm người, Ban kiểm soát ba người. Các thành viên làm việc tự nguyện, không hưởng lương và các khoản thù lao khác.
 
Là một tổ chức tự nguyện nhưng có những nguyên tắc bắt buộc như HTX không được quyền thua lỗ. Vì vậy, ngay từ đầu HĐQT và Ban điều hành phải quán triệt công khai đầy đủ với các hộ xã viên và các thành viên tham gia quản trị - điều hành dự án, dựa trên các tiêu chí khi khởi động đầu tư, phát hành vốn vay cho xã viên phải đạt hiệu quả SXKD và thu hồi nợ đúng kỳ hạn, tránh mọi rủi ro; bởi nguồn vốn này không ràng buộc thế chấp tài sản mà mỗi xã viên hoàn toàn tự nguyện vay - trả đúng cam kết. Vấn đề khó khăn nhất của Ban điều hành là xã viên ở rải rác trong địa bàn rộng gồm 5 xã, hàng chục buôn làng, thôn xóm nên niềm tin hoàn toàn thuộc vào người đứng đầu trong nhóm xã viên ấy. Trong 4 năm đầu thực hiện tuy có gặp một số sự cố như xã viên sản xuất không hiệu quả, sử dụng vốn không đúng mục đích, chây ỳ, thiếu nợ, nhưng HTX vẫn đạt được nhiều thành quả cơ bản, đáng khích lệ là giải quyết cho nhiều hộ thiếu vốn, thiếu vật tư phân bón và tiếp thu kỹ thuật canh tác. Đến niên vụ 2015 HTX nhập kho, tiêu thụ gần 900 tấn cà phê thành phẩm, đạt lợi nhuận (thặng dư) 263 triệu, tăng tổng nguồn vốn lên 3 tỷ 300 trăm triệu đồng, bao hàm vốn tài trợ không hoàn lại. 
 
Một con số khiêm tốn nhưng gây ấn tượng mạnh bởi số lượng xã viên dao động trên dưới 120 người, tổng diện tích cây cà phê tầm 200 ha, bình quân mỗi ha được vay 50 triệu đồng/niên vụ. Thí dụ như niên vụ 2014 - 2015 Qũy tài trợ cho xã viên vay 5,7 tỷ đồng, trong đó đầu tư bằng phân bón, vật tư giảm 8 - 10% so với thị trường tự do.
 
Những ngày lang bạt ở Di Linh tôi cũng nhận ra những điều khó lý giải cho thị trường cà phê đầy bất trắc và mâu thuẫn. Mâu thuẫn bởi thành phần sản xuất và giới kinh doanh. Sản xuất lúc nào cũng muốn đạt năng suất cao, bán được giá tốt nhất, ngược lại giới kinh doanh luôn luôn muốn đạt lợi nhuận tối đa. Trong khi đó giá bán hoàn toàn phụ thuộc thị trường nước ngoài. Cho nên tổ chức HTX kiểu mới là một mô hình dung hòa giữa hai nhóm lợi ích. Suy cho cùng lợi ích nhiều nhất mang lại cho xã viên - người trực tiếp sản xuất, nhưng đòi hỏi tính tự giác và trách nhiệm của từng xã viên cũng như các thành viên trong Ban quản trị, Ban điều hành. Trên thực tế, trong những năm qua, HTX Lâm Viên hoạt động với quy mô nhỏ, mỗi năm giao dịch khoảng trên dưới 200 tấn cà phê nhân, đạt doanh số khoảng chục tỷ đồng, lợi nhuận đem lại cho xã viên hàng trăm triệu đồng, trong đó lợi nhuận chưa phân phối từ 60 - 70 triệu đồng/năm. Nhưng khoản lợi nhuận này chỉ trích khoảng 3% trên mỗi ký cà phê bán ra. Thí dụ năm 2016, giá bán cà phê nhân 45.400 đ/kg, HTX trích lại 1.500 đ/kg.
 
Tôi băn khoăn về phương thức mua - bán sản phẩm, cô giám đốc khẳng định: Quy tắc của dự án và điều lệ HTX: Giám đốc là người điều hành, tìm kiếm thị trường, cập nhật thông tin thường nhật, thông báo đến xã viên và người đại diện xã viên về thị trường, giá cả sao cho có lợi nhất để họ quyết định bán hay không. Đồng thời với giá cả là chất lượng sản phẩm đã được tiêu chuẩn hóa đến từng xã viên nên khi hạt cà phê nhập kho phải đạt quy chuẩn, và xã viên chịu trách nhiệm với sản phẩm của mình. Vì vậy tránh được tình trạng xã viên làm cẩu thả, hàng hóa kém chất lượng.
 
Việc đổi mới và nâng cao kiệu quả hoạt động của các HTX trong nền kinh tế thị trường là đòi hỏi tất yếu và với cách thức mà HTX Lâm Viên đang làm phù hợp với xu hướng phát triển ngày nay.  
 
Ký sự: Phạm Thái
,
.