Nghề đan lát truyền thống của đồng bào dân tộc K’Ho
Đông Giang và La Dạ là 2 xã ở khu vực Đông Nam tỉnh Lâm Đồng có đông đồng bào dân tộc thiểu số (DTTS) K’Ho sinh sống. Cùng với gìn giữ trang phục truyền thống, ẩm thực, tiếng nói, người K’Ho nơi đây còn giữ nghề đan lát truyền thống. Mỗi sản phẩm làm từ mây, tre, nứa… qua bàn tay khéo léo của người thợ vẫn đang hiện hữu trong đời sống hằng ngày.
Chiếc gùi trong văn hóa người K’Ho
Xã La Dạ hiện có 45% đồng bào DTTS chủ yếu tập trung ở các địa bàn Thôn 1, 2, 3, còn xã Đông Giang có 95% là người đồng bào DTTS. Đời sống kinh tế của người K’Ho ở 2 địa phương chủ yếu gắn với trồng trọt, chăn nuôi, bắt cá trên sông, suối nên cần nhiều nông cụ phục vụ sinh hoạt, sản xuất. Vì thế nghề đan lát có từ lâu đời và nối tiếp từ thế hệ này qua thế hệ khác. Từ những vật liệu thông dụng của cây tre, nứa, cỏ, mây… dưới đôi tay khéo léo, người K’Ho đã tạo nên các vật dụng phục vụ cuộc sống như: nia, rổ, nơm, gùi, sờ ví… rất đẹp mắt.
Để làm ra một sản phẩm, các nghệ nhân phải trải qua nhiều công đoạn, đòi hỏi sự kiên trì, tỉ mỉ. Bắt đầu từ việc vào rừng chọn, lấy nguyên liệu “vừa tuổi” để có độ dẻo, đem ngâm nước, phơi khô, chẻ và chuốt sợi nan thật đều rồi mới đan từng bộ phận của sản phẩm. Mỗi sản phẩm làm liên tục 5 - 7 ngày. Nhờ truyền dạy trực tiếp nên trong cộng đồng người K’Ho cả đàn ông, phụ nữ đều thông thạo nghề đan lát và có khả năng tạo ra những sản phẩm bền, đẹp phục vụ sinh hoạt gia đình.
Nghệ nhân K’Văn Von, xã Đông Giang chia sẻ: Kỳ công nhất phải kể đến chiếc gùi. Tùy vào mục đích sử dụng mà chế tác với hình dạng, kích cỡ khác nhau. Gùi dùng để đựng trái cây, đồ dùng đi làm rẫy thì đan thưa hơn; còn các loại gùi kín, dày, dùng đựng bắp, hạt giống... Những chiếc gùi dùng biểu diễn trong lễ hội Mừng lúa mới, cúng Yang lại yêu cầu đan công phu và không thể thiếu hoa văn truyền thống.
Sở hữu những kỹ năng đan lát tuyệt vời với sản phẩm đa dạng và tinh tế, nhưng nghề đan lát của người K’Ho không tránh được xu hướng phát triển của thị trường. Nhiều gia đình đang sử dụng các vật dụng sinh hoạt trong gia đình người K’Ho đang chuyển sang đồ bằng nhựa bởi giá thành rẻ, đa dạng mẫu mã và được bày bán ở khắp mọi nơi, từ chợ cho đến cửa hàng.
“Tôi vẫn thường động viên con cháu và thanh niên trong thôn kiên nhẫn, chịu khó giữ lấy nghề. Hiện nay, nhiều nhà hàng, các quán ăn đã quay trở lại dùng nia, rổ để đựng thực phẩm, gùi làm trang trí, nếu có sự liên kết, đây là niềm hy vọng để bà con làm nghề, bán kiếm thêm thu nhập”, ông Bờ Rông Xen, xã La Dạ nói.
Nâng cao ý thức giữ nghề
Đứng trước nguy cơ thất truyền các nghề truyền thống của đồng bào DTTS, trong đó có nghề đan lát của dân tộc K’Ho, ngoài công tác tuyên truyền, vận động, kêu gọi các nghệ nhân giữ lấy nghề bằng cách truyền dạy cho con cháu, thì mở các lớp truyền dạy là cách thực hiện hữu hiệu nhất. Trong đó, từ dự án “Bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của các DTTS gắn với phát triển du lịch” thuộc chương trình mục tiêu quốc gia Phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào DTTS và miền núi giai đoạn 2021 - 2030, năm 2024, Bảo tàng tỉnh đã tổ chức 2 lớp truyền dạy ngay tại địa phương.
Theo cán bộ văn hóa 2 địa phương, xã La Dạ và Đông Giang nằm trên tuyến đường lên các khu du lịch sinh thái, điểm di tích Căn cứ Tỉnh ủy trong kháng chiến chống Mỹ, đường lên Bảo Lộc, mở ra cơ hội trở thành điểm du lịch cộng đồng được nhiều du khách ghé qua. Nghề đan lát không chỉ là nghề truyền thống của đồng bào dân tộc K’Ho, mà còn là nét văn hóa riêng biệt, độc đáo cần được khôi phục, bảo tồn. Một khi nhận thức của người dân thay đổi sẽ góp phần quảng bá, giới thiệu về hình ảnh thiên nhiên, con người, tiềm năng và các sản phẩm của đồng bào phục vụ phát triển kinh tế - xã hội của địa phương.