Di Linh - từ quá khứ đến tương lai
Phải đến năm 1958 thì Di Linh mới trở thành tên gọi của một địa danh hành chính, sau khi chính quyền Ngô Đình Diệm quyết định đổi Djiring (người Pháp phiên âm từ N’Djrềng của tiếng K’ho) thành Di Linh. Djiring là thủ phủ của tỉnh Đồng Nai Thượng thời thuộc Pháp.
Khái lược lịch sử vùng đất N’Djrềng
Trước khi nhà thám hiểm người Pháp Alexandre Yersin xuất hiện trên cao nguyên Di Linh, vùng đất này là nơi cư trú lâu đời của người K’ho - một sắc tộc gốc Tây Nguyên. Người K’ho gọi nơi đây là N’Djrềng - tên của một loại cây rừng có đặc tính dẻo, dai, chịu lực tốt. Người K’ho vẫn thường sử dụng cây N’Djrềng để làm đế gùi - công cụ vận chuyển nông sản, nước, củi... Sau đó, người Pháp đã phiên âm từ N’Djrềng thành Djiring.
Ngày 1/11/1899, chính quyền Pháp lập tỉnh Đồng Nai Thượng, tỉnh lỵ đặt tại Djiring và Outrey là Công sứ đầu tiên của tỉnh Đồng Nai Thượng. Năm 1903, chính quyền Pháp bãi bỏ tỉnh Đồng Nai Thượng, đồng thời đổi tỉnh Đồng Nai Thượng thành “Đại lý Djiring” do đại diện của Công sứ tỉnh Bình Thuận quản lý. Năm 1905, “Đại lý Djiring” nhập vào tỉnh Bình Thuận. Năm 1913, chính quyền Pháp nhập “Đại lý Đà Lạt” vào “Đại lý Djiring”, gọi chung là “Đại lý Djiring”. Trong khoảng thời gian này, “Đại lý Djiring vẫn thuộc tỉnh Bình Thuận.
Ngày 6/1/1916, chính quyền Pháp lập tỉnh Lâm Viên, gồm “Đại lý Đà Lạt” (mới) và “Đại lý Djiring” (cũ), tỉnh lỵ đặt tại Đà Lạt. Ngày 31/10/1920, chính quyền Pháp xóa bỏ tỉnh Lâm Viên, một phần lập đô thị Đà Lạt, một phần lập lại tỉnh Đồng Nai Thượng. Năm 1928, chính quyền Pháp một lần nữa tái lập tỉnh Lâm Viên, tỉnh lỵ đặt tại Đà Lạt. Ngày 8/1/1941, chính quyền Pháp tiếp tục tách tỉnh Lâm Viên thành 2 tỉnh, gồm tỉnh Lâm Viên (tỉnh lỵ đặt tại Đà Lạt) và tỉnh Đồng Nai Thượng (tỉnh lỵ đặt tại Djiring).
Tháng 6/1957, chính quyền Việt Nam Cộng hòa đổi tên tỉnh Đồng Nai Thượng thành tỉnh Lâm Đồng. Tỉnh Lâm Đồng gồm 2 quận Bảo Lộc (B’Lao) và quận Djiring. Djiring vẫn là nơi đặt tỉnh lỵ của tỉnh Lâm Đồng. Một thời gian sau, chính quyền Việt Nam Dân chủ Cộng hòa và Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam nhập tỉnh Lâm Viên với tỉnh Đồng Nai Thượng thành tỉnh Lâm Đồng. Lâm Đồng sau đó lại chia tách thành 2 tỉnh gồm Lâm Đồng (mới, tỉnh lỵ đặt tại Di Linh) và tỉnh Tuyên Đức (tỉnh lỵ đặt tại Đà Lạt). Tháng 2/1976, 2 tỉnh Tuyên Đức và tỉnh Lâm Đồng hợp nhất thành tỉnh Lâm Đồng (mới) bao gồm TP Đà Lạt và 4 huyện: Đơn Đương, Đức Trọng, Bảo Lộc, Di Linh (tỉnh lỵ đặt tại Đà Lạt).
Di Linh - trục trung tâm của 4 đô thị
Ông Trần Đức Nam - một người dân ở xã Di Linh chia sẻ: “Di Linh trước kia từng giữ vai trò thủ phủ của tỉnh Đồng Nai Thượng. Trải qua diễn trình lịch sử, từ năm 1899 - 1976, vai trò thủ phủ của Di Linh khi thì được tái thiết lập, lúc thì chuyển vai trò thủ phủ cho địa điểm khác. Sau hợp nhất 3 tỉnh Lâm Đồng, Đắk Nông, Bình Thuận thành tỉnh Lâm Đồng mới, vai trò địa trung tâm của Di Linh lại được mọi người nhắc tới như một trục kết nối giao thương giữa 4 đô thị: Đà Lạt, Bảo Lộc, Gia Nghĩa, Phan Thiết.
Di Linh cách Gia Nghĩa 112 km, cách Đà Lạt 72 km, cách Phan Thiết 97 km, cách Bảo Lộc 35 km, rất thuận lợi trong việc kết nối giao thương vùng - khu vực”. Ngoài vai trò vị trí địa trung tâm trong việc kết nối vùng - khu vực, Di Linh còn có tiềm năng lớn về nông nghiệp, du lịch, giáo dục, công nghệ. Theo ông Bùi Đào Thái Trường - Tổng Giám đốc Roland Berger Việt Nam, chuyên gia có trên 20 năm kinh nghiệm trong lĩnh vực quy hoạch và định hướng phát triển đô thị, Di Linh có tiềm năng rất lớn về nông nghiệp và du lịch.
Ông Bùi Đào Thái Trường nhấn mạnh: “Di Linh cần tái định vị từ vùng nghỉ dưỡng phụ trở thành cao nguyên phục hồi năng lượng và tri thức”. Ông Nguyễn Bảo Quốc - một người dân ở xã Bảo Thuận, đồng ý với chuyên gia Bùi Đào Thái Trường về tiềm năng và lợi thế của Di Linh trong nông nghiệp và du lịch. Tuy nhiên, ông Quốc băn khoăn về hệ thống kết cấu hạ tầng ở Di Linh vẫn còn nhiều hạn chế, dẫn đến việc chưa thu hút được các nguồn lực lớn đến đây đầu tư.
Chia sẻ về vấn đề ông Quốc nêu, TS Mai Liêm Trực - nguyên Thứ trưởng Bộ Bưu chính viễn thông cho rằng, Lâm Đồng cần xây dựng cơ chế chính sách phù hợp, khuyến khích các doanh nghiệp lớn trong nước và nước ngoài đến đầu tư tại Di Linh. Chuyên gia Bùi Đào Thái Trường cho biết thêm, Di Linh cũng cần định vị rõ những giá trị tạo ra sự khác biệt so với các đô thị khác trong 10, 20 năm, thậm chí 30 năm tới để tập trung kiến tạo ngay từ bây giờ.
Theo ông Bùi Đào Thái Trường, Di Linh có thể tận dụng những thành tựu khoa học của trong nước và quốc tế để áp dụng vào thực tiễn của địa phương. Bên cạnh việc khuyến khích các nhà đầu tư đến Di Linh đầu tư hệ thống kết cấu hạ tầng thì việc đầu tư vào hạ tầng số cũng phải coi đây là nhiệm vụ trọng tâm, bởi “chúng ta sẽ không thể nào phát triển nếu không dựa trên nền tảng khoa học - công nghệ và đổi mới sáng tạo”, như ông Nguyễn Hữu Dũng - Ủy viên chuyên trách Ban Chỉ đạo Trung ương về phát triển khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số - khẳng định.