Ngày Dân số Thế giới (11/7): Thanh niên - chìa khoá của phát triển bền vững

Việc lựa chọn chủ đề này phản ánh sự quan tâm ngày càng lớn của cộng đồng quốc tế đối với thế hệ trẻ, lực lượng đông đảo nhất trong lịch sử, đồng thời khẳng định vai trò của thanh niên trong ứng phó với những biến động dân số và thúc đẩy phát triển bền vững.

Những thách thức dân số Việt Nam đang đối mặt

Theo Báo cáo Thanh niên thế giới năm 2026 của Liên hợp quốc, dân số thế giới hiện có hơn 8,2 tỷ người, trong đó khoảng 1,3 tỷ người ở độ tuổi từ 15-24. Tuy nhiên, tỷ trọng thanh niên trong tổng dân số toàn cầu đang có xu hướng giảm, từ 17,8% năm 2000 xuống còn 15,6% năm 2025 và dự báo chỉ còn 13,3% vào năm 2050. Trong khi đó, nhiều người trẻ vẫn phải đối mặt với những rào cản trong tiếp cận giáo dục, việc làm, dịch vụ chăm sóc sức khỏe và các cơ hội phát triển; đồng thời chịu tác động của biến đổi khí hậu, chuyển đổi số và những bất ổn về kinh tế - xã hội. Những xu hướng này cho thấy, đầu tư cho lực lượng trẻ không chỉ là bảo đảm quyền và cơ hội phát triển của người trẻ mà còn là giải pháp để các quốc gia thích ứng với những thay đổi về nhân khẩu học.

Theo Thứ trưởng Bộ Y tế Đỗ Xuân Tuyên, Việt Nam hiện có gần 70 triệu người trong độ tuổi từ 15-64, tạo nên lợi thế của thời kỳ cơ cấu dân số vàng. Đây là cơ hội quan trọng để nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, thúc đẩy tăng trưởng và phát triển đất nước. Tuy nhiên, cùng với cơ hội là nhiều thách thức đang nổi lên, nhất là xu hướng kết hôn muộn, sinh ít con hoặc không sinh con ngày càng phổ biến ở giới trẻ. Nếu mức sinh tiếp tục duy trì ở mức thấp trong thời gian dài sẽ tác động trực tiếp đến quy mô và cơ cấu dân số, dẫn đến thiếu hụt lực lượng lao động, đẩy nhanh quá trình già hóa dân số và tạo áp lực đối với phát triển kinh tế - xã hội. Bên cạnh đó, tỷ số giới tính khi sinh vẫn duy trì ở mức cao hơn ngưỡng cân bằng tự nhiên; tình trạng mang thai và sinh con ở tuổi vị thành niên, tảo hôn tại một số vùng đồng bào dân tộc thiểu số vẫn còn diễn ra. Đáng chú ý, tốc độ già hóa dân số của Việt Nam đang ngày càng nhanh.

Theo Thứ trưởng Đỗ Xuân Tuyên, nếu năm 2024 cứ hai trẻ em có một người cao tuổi thì khoảng 50 năm tới, cứ hai trẻ em sẽ có bốn người cao tuổi. Những biến động này không chỉ ảnh hưởng đến công tác dân số mà còn tác động trực tiếp đến chất lượng nguồn nhân lực, hệ thống an sinh xã hội và mục tiêu phát triển bền vững của đất nước. Trước những yêu cầu mới đó, thanh niên không chỉ là đối tượng thụ hưởng chính sách mà còn là lực lượng trực tiếp góp phần hiện thực hóa các mục tiêu về dân số và phát triển.

Phó Chủ tịch Hội Liên hiệp Thanh niên Việt Nam tỉnh Hưng Yên Đào Nhật Duy cho rằng, giáo dục dân số, sức khỏe sinh sản, sức khỏe tiền hôn nhân và xây dựng gia đình hạnh phúc không chỉ dừng lại ở việc trang bị kiến thức mà còn góp phần hình thành nhận thức, thái độ, lối sống và trách nhiệm của thanh niên đối với bản thân, gia đình và xã hội.

Để những nội dung này đến gần hơn với giới trẻ, theo Đào Nhật Duy, công tác truyền thông cũng cần tiếp tục đổi mới theo hướng lấy thanh niên làm trung tâm, phù hợp với đặc điểm tiếp cận thông tin của giới trẻ. Bên cạnh các hoạt động tuyên truyền trực tiếp, việc tăng cường ứng dụng công nghệ số, mạng xã hội và các nền tảng truyền thông hiện đại sẽ góp phần lan tỏa kiến thức chính thống về dân số, sức khỏe sinh sản, sức khỏe tiền hôn nhân và xây dựng gia đình hạnh phúc. Đồng thời, phát huy vai trò của đoàn viên, thanh niên trong tuyên truyền sẽ giúp hình thành lối sống có trách nhiệm, góp phần nâng cao chất lượng dân số và chất lượng nguồn nhân lực trong tương lai.

Hoàn thiện chính sách để thích ứng với những thay đổi nhân khẩu học

Những biến động về dân số đang đặt ra yêu cầu các quốc gia không chỉ ứng phó với những thách thức trước mắt mà còn chuẩn bị cho sự phát triển trong dài hạn. Từ thực tế đó, nhiều quốc gia đã chuyển từ cách tiếp cận chủ yếu dựa trên quy mô dân số sang xây dựng chính sách lấy con người làm trung tâm, bảo đảm quyền được học tập, chăm sóc sức khỏe, làm việc và xây dựng gia đình của mỗi cá nhân. Đây cũng là hướng tiếp cận được nhiều tổ chức quốc tế khuyến nghị trongchính sách dân số.

Điều phối viên thường trú Liên hợp quốc tại Việt Nam bà Pauline Tamesis cho rằng, khi thanh niên có cơ hội học tập, làm việc, có khả năng tiếp cận nhà ở, duy trì sức khỏe và cùng chia sẻ công bằng trách nhiệm gia đình, họ sẽ có thể xây dựng cuộc sống và gia đình như mong muốn. Còn khi những điều đó không được bảo đảm, thanh niên sẽ bị cản trở trong việc hiện thực hóa các mục tiêu của mình và không một xã hội nào có thể phát triển thịnh vượng trong hoàn cảnh như vậy.

Bà Pauline Tamesis cho rằng Việt Nam đang ở thời điểm đặc biệt quan trọng của quá trình chuyển đổi nhân khẩu học, khi vừa có thế hệ thanh niên đông đảo nhất từ trước đến nay, vừa bước vào giai đoạn già hóa dân số nhanh. Đây là thế hệ có điều kiện học tập, được đào tạo bài bản, có khả năng kết nối và hội nhập với thế giới, song thời kỳ cơ cấu dân số vàng sẽ không kéo dài. Vì vậy, đầu tư cho thanh niên cần được nhìn nhận là trách nhiệm của toàn xã hội, bởi khát vọng của người trẻ gắn với nhiều lĩnh vực như giáo dục, y tế, việc làm, nhà ở, an sinh xã hội và bình đẳng giới.

Định hướng này cũng đang được Việt Nam cụ thể hóa thông qua quá trình hoàn thiện chính sách dân số. Theo Thứ trưởng Bộ Y tế Đỗ Xuân Tuyên, thời gian qua công tác dân số tiếp tục ghi nhận nhiều dấu mốc quan trọng khi Quốc hội khóa XV đã thông qua Luật Dân số và phê duyệt chủ trương đầu tư Chương trình mục tiêu quốc gia về chăm sóc sức khỏe, dân số và phát triển giai đoạn 2026-2035. Hệ thống nghị định, thông tư hướng dẫn thi hành cùng các chương trình, kế hoạch và đề án cũng được ban hành, tạo cơ sở pháp lý để triển khai thống nhất trên phạm vi cả nước.

Để các chính sách mới sớm đi vào cuộc sống, theo Thứ trưởng Đỗ Xuân Tuyên, cần tiếp tục triển khai hiệu quả Luật Dân số và Chương trình mục tiêu quốc gia về chăm sóc sức khỏe, dân số và phát triển giai đoạn 2026-2035; đổi mới mạnh mẽ công tác truyền thông, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin và chuyển đổi số, nâng cao chất lượng dự báo để xây dựng chính sách thích ứng với những biến đổi nhân khẩu học trong giai đoạn mới. Cùng với đó là sự phối hợp của các bộ, ngành và địa phương trong bảo đảm nguồn lực, phổ biến những nội dung cốt lõi của Luật Dân số.

Những thay đổi về cơ cấu dân số đang đặt ra yêu cầu phải hoàn thiện chính sách theo hướng lấy con người làm trung tâm, trong đó thanh niên vừa là đối tượng thụ hưởng, vừa là lực lượng trực tiếp tham gia hiện thực hóa các mục tiêu dân số và phát triển. Khi người trẻ được tạo điều kiện học tập, làm việc, chăm sóc sức khỏe và xây dựng gia đình theo nguyện vọng của mình, lợi thế của thời kỳ cơ cấu dân số vàng mới có thể được chuyển hóa thành động lực cho phát triển bền vững của đất nước.