Chuyện quản lý: Cần quản lý mã vùng trồng từ “gốc đến ngọn”
Sầu riêng đang vào mùa thu hoạch chính vụ cũng là lúc câu chuyện “hàng sạch”, có mã vùng trồng (MVT) để xuất khẩu không chỉ “nóng” lên với doanh nghiệp xuất khẩu mà câu chuyện đã lan tới những mảnh vườn của nông dân. Trong đó việc xây dựng MVT đã khó nhưng quản lý MVT sao cho hiệu quả càng khó hơn. Vì vậy, cần có sự vào cuộc của các ngành, các cấp quản lý từ “gốc đến ngọn”, tránh hiện tượng tiêu cực...
1. Ngày 14/7, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam - Chi nhánh khu vực TP HCM (VCCI-HCM) phối hợp cùng các đơn vị tổ chức Hội thảo Sầu riêng châu Á lần thứ 2 nhằm tìm giải pháp khơi thông chuỗi cung ứng, nâng cao chất lượng và thúc đẩy xuất khẩu. Hiện nay, diện tích sầu riêng của Việt Nam có khoảng gần 180.000 ha. Kim ngạch xuất khẩu cũng tăng từ hơn 277 triệu USD năm 2022 lên khoảng 4 tỷ USD năm 2025. Ở Lâm Đồng, diện tích sầu riêng khoảng 45.550 ha, trong đó diện tích kinh doanh khoảng 23.951 ha, tổng sản lượng dự kiến đạt trên 310.000 tấn. Lâm Đồng là một trong các tỉnh có lượng sầu riêng xuất khẩu nằm trong tốp đầu của cả nước.
Sầu riêng đang là mặt hàng xuất khẩu chủ lực của ngành rau quả, không chỉ mang lợi nhuận cho doanh nghiệp mà còn tạo thu nhập cao cho người trồng. Tuy vậy, do có mức lợi nhuận cao nên sức ép cạnh tranh cũng ngày càng lớn không chỉ trong nước mà còn ở các quốc gia trong khu vực như Thái Lan, Campuchia, Lào, Malaysia, Philippines và Indonesia đều đang mở rộng thị phần xuất khẩu...
Tại hội thảo, nhiều chuyên gia kinh tế, doanh nghiệp đã nhận định ngành sầu riêng Việt Nam không thể tiếp tục cạnh tranh bằng sản lượng và giá bán mà phải chuyển sang cạnh tranh bằng chất lượng, tiêu chuẩn và thương hiệu. Đặc biệt, muốn xuất khẩu bắt buộc phải có mã số vùng trồng, mã số cơ sở đóng gói và đáp ứng các yêu cầu kiểm dịch và an toàn thực phẩm...
Theo quy định, muốn xuất khẩu sầu riêng sang Trung Quốc, chỉ những phòng thử nghiệm được Hải quan Trung Quốc phê duyệt mới được cấp chứng thư phân tích Cadimi và vàng O để phía Trung Quốc chấp nhận khi thông quan. Ngoài ra, cần phải hoàn thiện thêm các thủ tục khác nên đây vừa là thách thức, vừa mở ra cơ hội để doanh nghiệp đa dạng hóa sản phẩm. Không chỉ xuất khẩu sầu riêng tươi mà doanh nghiệp có thể phát triển nhiều sản phẩm như sầu riêng sấy, bánh, kem, đồ uống hoặc các sản phẩm phối trộn nhằm mở rộng thị trường và nâng cao giá trị xuất khẩu.
2. Ở Lâm Đồng, nhiều doanh nghiệp trong và ngoài tỉnh thu mua sầu riêng tuân thủ nghiêm ngặt các quy định, thủ tục pháp lý, đồng thời phối hợp với nông dân xây dựng mã vùng để đáp ứng điều kiện xuất khẩu không chỉ sang Trung Quốc mà còn các nước khác. Tuy nhiên, vẫn còn một số doanh nghiệp vẫn chạy theo lợi nhuận, làm ăn kiểu “chụp giựt”. Như chuyện đã 3 năm được cấp mã số vùng trồng nhưng Tổ hợp tác (THT) Đồi Lồ Ô, xã Nam Thành chưa được doanh nghiệp mua trái sầu riêng nào khiến các thành viên trong THT bức xúc. Thậm chí hoang mang bởi MVT của mình (do doanh nghiệp làm và giữ bản quyền) không biết được doanh nghiệp sử dụng vào mục đích gì? Có lấy sầu riêng nơi khác chưa có MVT, trái không đạt chất lượng rồi gắn MVT của THT để xuất khẩu hay không? Câu hỏi đặt ra là nếu doanh nghiệp sử dụng sai mục đích MVT, đến khi sầu riêng bị trả về, thương hiệu của THT bị ảnh hưởng, ai sẽ chịu trách nhiệm? Tương tự như THT Đồi Lồ Ô, ở vùng Rô Mô - nơi có vùng sầu riêng lâu đời của Lâm Đồng, một số hợp tác xã đã hợp tác với doanh nghiệp để làm MVT. Tuy nhiên, các doanh nghiệp sau khi có MVT đã “biệt vô âm tín”, không liên hệ với hộ có MVT để mua sầu riêng, khiến hộ làm MVT lo lắng. Anh Trần Công Hội ở thôn Đa Kai 10 có hơn 5 ha sầu riêng có MVT tâm tư: Doanh nghiệp phối hợp làm MVT cho các hộ. Khi có MVT, doanh nghiệp trộn hàng nơi khác vào vùng hàng của Rô Mô và trong xã Nam Thành - nơi đăng ký MVT, rồi xuất khẩu, trong khi người có MVT không hay biết, xã cũng không quản lý được. Đây là lỗ hổng trong tính pháp lý, doanh nghiệp “làm ẩu” chạy theo lợi nhuận sẽ rất dễ gây thiệt hại cho người dân đăng ký MVT”… Từ những bức xúc của người dân trồng sầu riêng có MVT, Phòng Kinh tế xã Nam Thành kiến nghị các công ty đã được cấp MVT trên địa bàn xã cần thực hiện liên kết thu mua nông sản cho người dân...
Chuyện ở xã Nam Thành chỉ là điển hình, ngoài ra ở trong tỉnh còn các trường hợp khác mà người trồng đang phải chịu thiệt, hầu hết là do doanh nghiệp. Theo thông tin từ Sở Nông nghiệp và Môi trường, tính từ đầu năm đến nay, toàn tỉnh đã có 131 MSVT và 129 mã số cơ sở đóng gói (CSĐG) của nhiều loại nông sản bị nước nhập khẩu tạm ngừng hoặc thu hồi do vi phạm các quy định về kiểm dịch thực vật và an toàn thực phẩm. Mới đây, UBND tỉnh đã có cuộc họp về vấn đề quản lý MVT và mã số CSĐG, ngoài việc giao các sở, ngành quản lý hành chính, UBND tỉnh còn giao lực lượng công an vào cuộc điều tra các doanh nghiệp gian lận MVT và mã số CSĐG. Ở một góc độ khác, cần giao quyền cho cấp cơ sở là cấp xã quản lý, giám sát việc các doanh nghiệp sử dụng MVT và mã số CSĐG để được quản lý từ “gốc đến ngọn”.