Nghệ nhân Mã Thị Thuận - giữ hồn Chăm bên khung dệt

Nơi lưu giữ sắc thái văn hóa riêng

Những ngày đầu tháng 8, theo lời chỉ dẫn của người dân địa phương, tôi tìm về thôn Lâm Giang, xã Hàm Thuận Bắc (Lâm Đồng) - nơi có đông đồng bào Chăm sinh sống.

Luồn qua con đường làng bê tông thẳng tắp, tôi ghé nhà nghệ nhân Mã Thị Thuận (SN 1962), một trong số ít người vẫn ngày ngày kiên trì bên khung dệt lưu giữ những giá trị văn hóa của dân tộc Chăm.

Ở tuổi 64, đôi tay bà vẫn thoăn thoắt bên từng thớ vải với những đường hoa văn cổ được tạo tác công phu, sắc sảo mà theo bà, “những hoa văn ấy mang các giá trị biểu trưng cho sắc thái văn hóa của một tộc người”.

Hơn nửa thế kỷ đã trôi qua, từ ngày cô bé Chăm chỉ mới 15 tuổi lần đầu ngồi bên mẹ học nghề, đến nay, người phụ nữ ấy đã thuần thục tất cả các khâu để dệt nên những tấm vải có màu sắc, hoa văn kết tinh từ sự khéo léo và kinh nghiệm tích lũy lâu năm của người thợ.

Bà Thuận có thể dệt nhiều sản phẩm như trang phục, khăn choàng đầu, dây thắt lưng, vật dụng phục vụ đời sống, cho đến các sản phẩm sử dụng trong các nghi lễ tôn giáo, lễ hội, ma chay, cưới hỏi… Tất cả đều được làm thủ công, kết tinh từ sự khéo léo của đôi tay và nét tài hoa của nghệ nhân Chăm.

Không chỉ thế, bà còn đều đặn có mặt ở hầu hết các lễ hội, sự kiện trong và ngoài tỉnh để trình diễn nghề dệt thổ cẩm truyền thống, như một cách để lưu giữ và quảng bá một phần quan trọng của bản sắc dân tộc.

Trong đời sống thường ngày cũng như sinh hoạt tôn giáo, tín ngưỡng của đồng bào Chăm từ xưa tới nay, nghề dệt thủ công truyền thống chứa đựng nhiều giá trị. Nghề dệt không chỉ mang lại thu nhập cho nghệ nhân mà còn chứa đựng những giá trị văn hóa tinh thần không thể thiếu.

Người Chăm theo chế độ mẫu hệ, vì thế nghề dệt được trao truyền qua nhiều thế hệ phụ nữ trong gia đình. Bởi vậy, khung dệt trong mỗi ngôi nhà Chăm không chỉ là công cụ lao động mà còn là nơi người bà truyền nghề cho cháu, người mẹ truyền kinh nghiệm cho con và cũng là nơi những câu chuyện về tổ tiên, phong tục, lễ hội được lưu truyền, gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Mỗi ngày, sau khi xong công việc bếp núc, bà Thuận lại ngồi bên khung cửi để dệt nên những tấm vải có họa tiết theo yêu cầu đặt hàng của bà con trong làng.

Bà Thuận chia sẻ: “Khâu khó nhất có lẽ là xếp chỉ theo hình hoa văn. Muốn có một họa tiết hoàn chỉnh, tôi phải tính toán ngay từ lúc mắc sợi, ghi nhớ bố cục rồi vừa dệt vừa tạo hình. Đó là kỹ năng được tích lũy bằng trí nhớ, kinh nghiệm và sự kiên trì truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác”.

Để nghề truyền thống không mai một

Ngày trước, người Chăm tự thực hiện gần như toàn bộ quy trình làm vải, từ trồng bông, kéo sợi, hồ sợi, nhuộm màu đến dệt thành sản phẩm nên mất rất nhiều thời gian và công sức.

“Giờ người thợ dệt đỡ vất vả hơn trước, nhưng đơn đặt hàng cũng thưa dần. Mỗi tấm vải được làm hoàn toàn làm thủ công phải mất từ 3 - 5 ngày, thậm chí vài tuần mới hoàn thành. Trong khi đó, vải công nghiệp ngày càng rẻ, tiện lợi, khiến nghề dệt truyền thống đứng trước nhiều thách thức”, bà Thuận chia sẻ.

“

Hoa văn trên thổ cẩm phản ánh đời sống văn hóa và tín ngưỡng của người Chăm. Nhiều họa tiết gắn với các biểu tượng cổ xưa, hình ảnh thần Shiva và các vị thần trong tín ngưỡng Chăm. Không chỉ mang giá trị thẩm mỹ, các hoa văn còn chứa đựng những thông điệp văn hóa được lưu truyền qua nhiều thế hệ.

Nghệ nhân Mã Thị Thuận

Khi bà Thuận miệt mài bên khung cửi, cô cháu gái cũng chăm chú ngồi bên, dõi theo đôi tay thoăn thoắt của bà. Thế nhưng, khi được hỏi có muốn học nghề dệt, cô bé lắc đầu. Hiện đang là sinh viên đại học tại TP Hồ Chí Minh, em không có nhiều thời gian để theo bà học nghề - một công việc đòi hỏi sự kiên nhẫn, tỉ mỉ và nhiều công phu.

“

Trong thôn hiện có hơn 730 hộ đồng bào dân tộc Chăm, nhưng hiện nay chỉ 1- 2 người giữ được nghề dệt thổ cẩm truyền thống, đều đã lớn tuổi.

Ông Thông Minh Đồng, Phó Trưởng thôn Lâm Giang, xã Hàm Thuận Bắc

Theo ông Thông, lớp trẻ ngày nay chủ yếu đi làm tại các công ty, xí nghiệp hoặc học tập xa nhà, trong khi trang phục truyền thống cũng ít được sử dụng trong sinh hoạt hằng ngày. Vì vậy, không nhiều người còn mặn mà với việc học và tiếp nối nghề dệt. Ngay cả trong các dịp lễ hội truyền thống, cưới hỏi, ma chay… nhiều người trẻ cũng lựa chọn trang phục may sẵn, sản xuất bằng máy.

“Nếu không có giải pháp gìn giữ, nghề dệt thổ cẩm truyền thống sẽ dần mai một”, ông Thông trăn trở.

Trải qua hàng trăm năm tồn tại, nghề dệt vẫn được cộng đồng Chăm trân trọng, giữ gìn cho đến ngày nay. Tuy nhiên, số nghệ nhân thuần thục nghề dệt đang ít dần.

Thời gian qua, Bảo tàng tỉnh và các địa phương thường xuyên tổ chức các chương trình giới thiệu, quảng bá, tuyên truyền nhằm gìn giữ nghề dệt truyền thống. Trong đó, chú trọng khơi dậy niềm tự hào dân tộc trong mỗi phụ nữ Chăm, qua đó khuyến khích họ tìm tòi, học hỏi và tham gia học nghề.

Vào các dịp lễ, tết, Trung tâm Trưng bày văn hóa Chăm và di tích tháp Po Sah Inư thường mời các nghệ nhân đến biểu diễn. Qua những trải nghiệm trực tiếp, du khách có thêm cơ hội tìm hiểu về lịch sử, văn hóa lâu đời và những giá trị đặc sắc của cộng đồng người Chăm.

Dệt thổ cẩm là nét văn hóa truyền thống, gắn bó với đời sống vật chất và tinh thần của đồng bào Chăm. Mỗi tấm vải không chỉ thể hiện sự khéo léo, sáng tạo mà còn lưu giữ ký ức, tri thức và bản sắc văn hóa qua nhiều thế hệ.

Dẫu còn nhiều khó khăn, những khung dệt gỗ vẫn hiện diện trong các làng Chăm; tiếng khung cửi vẫn vang lên mỗi ngày. Các nghệ nhân mong muốn nghề dệt truyền thống tiếp tục nhận được sự quan tâm, hỗ trợ để được gìn giữ, truyền nối và thích ứng với đời sống hiện đại.

Minh Vân