Hoàn thiện mô hình cơ quan điều tra theo hướng tinh gọn, rõ trách nhiệm, gần dân
Phát biểu tại phiên thảo luận, Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất sáng 24/8, đại biểu Đoàn ĐBQH tỉnh Lâm Đồng đề nghị tiếp tục hoàn thiện mô hình tổ chức cơ quan điều tra theo hướng tinh gọn, rõ thẩm quyền, trách nhiệm, đồng thời nâng cao năng lực điều tra ngay từ cơ sở.
Cần khung pháp lý rõ, thẩm quyền chặt chẽ
Trong ngày làm việc cuối cùng của Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, sáng 24/8, Quốc hội thảo luận về định hướng, chính sách của dự án Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự (sửa đổi).
Phát biểu tại phiên thảo luận, đại biểu Dương Khắc Mai, Phó Trưởng Đoàn ĐBQH tỉnh Lâm Đồng cho biết qua nghiên cứu dự thảo Luật, Báo cáo thẩm tra, Kết luận của Ủy ban Thường vụ Quốc hội và từ thực tiễn địa phương, ông cơ bản thống nhất với định hướng sửa đổi Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự.
Theo đại biểu, việc sửa đổi lần này nhằm tiếp tục hoàn thiện mô hình tổ chức cơ quan điều tra theo hướng tinh gọn, phân định rõ chức năng, nhiệm vụ, thẩm quyền và khắc phục những vướng mắc phát sinh trong thực tiễn.
Góp ý về việc giao Bộ trưởng Bộ Công an, Bộ trưởng Bộ Quốc phòng quy định tổ chức, bộ máy cơ quan điều tra, đại biểu Dương Khắc Mai đồng tình với chủ trương này, bởi tổ chức bên trong của cơ quan điều tra cần có tính linh hoạt, phù hợp với sự thay đổi của cơ cấu tổ chức Bộ Công an, Bộ Quốc phòng. Tuy nhiên, đại biểu lưu ý cần có giới hạn trong việc giao thẩm quyền.
Theo ông, Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự là đạo luật chuyên ngành nên cần quy định được “khung pháp lý cứng”, trong đó xác định hệ thống cơ quan điều tra, cấp tổ chức, loại hình cơ quan điều tra, nguyên tắc thành lập, mối quan hệ chỉ đạo, phân công và trách nhiệm. Còn cơ cấu tổ chức bên trong, số lượng đơn vị, bộ phận cụ thể có thể giao Bộ trưởng quy định.
Đại biểu đề nghị tiếp tục hoàn thiện khoản 3 Điều 4 và khoản 3 Điều 5 theo hướng Bộ trưởng quy định chi tiết về tổ chức, bộ máy trên cơ sở cơ cấu tổ chức của Bộ mình và trong phạm vi khung pháp lý do Luật quy định. Cách làm này, theo đại biểu, vừa bảo đảm tính ổn định của Luật, vừa tránh việc mỗi lần điều chỉnh tổ chức bộ máy lại phải sửa Luật.
Đáng chú ý, đại biểu Dương Khắc Mai dành sự quan tâm đến Điều 39 và thẩm quyền của Điều tra viên là Trưởng, Phó Trưởng Công an cấp xã. Ông cho rằng đây là vấn đề cần được xử lý “rất chặt chẽ”.
Theo dự thảo, Điều tra viên trung cấp, cao cấp là Trưởng hoặc Phó Trưởng Công an cấp xã được trao phạm vi thẩm quyền khá rộng, từ giải quyết nguồn tin, khởi tố, điều tra đến quyết định áp dụng biện pháp ngăn chặn, cưỡng chế, kết luận điều tra, đình chỉ, phục hồi điều tra. Trong khi đó, khoản 2 Điều 39 còn quy định Thủ trưởng Cơ quan điều tra có thể ủy quyền cho Điều tra viên là Trưởng hoặc Phó Trưởng Công an cấp xã thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn của Thủ trưởng.
Từ đó, đại biểu Dương Khắc Mai nhấn mạnh: “Đối với hoạt động khởi tố, điều tra, cần sử dụng cơ chế phân công, không sử dụng cơ chế ủy quyền.”
Lý giải đề xuất này, đại biểu cho rằng hoạt động khởi tố, điều tra không đơn thuần là vấn đề tổ chức hành chính mà tác động trực tiếp đến quyền con người, quyền công dân. Vì vậy, người thực hiện thẩm quyền tố tụng phải có căn cứ thẩm quyền rõ ràng, trách nhiệm pháp lý rõ ràng và chịu trách nhiệm trực tiếp về quyết định của mình.
Đại biểu cũng đề nghị bảo đảm sự thống nhất với khoản 2 Điều 41 dự thảo Bộ luật Tố tụng hình sự sửa đổi. Theo ông, phương án chỉ sử dụng cơ chế phân công sẽ chặt chẽ hơn, tránh tình trạng cùng một thẩm quyền nhưng khi thực hiện ở cấp xã lại tồn tại hai cơ chế pháp lý khác nhau là “phân công” và “ủy quyền”.
Bên cạnh đó, đại biểu đề nghị bỏ quy định chỉ căn cứ vào “tình hình thực tiễn” tại khoản 4 Điều 39. Theo ông, đây là khái niệm quá rộng, có thể dẫn đến tình trạng cùng một loại vụ án nhưng địa phương này được thực hiện, địa phương khác không được thực hiện.
Luật cần quy định rõ loại tội, địa bàn, điều kiện năng lực và phạm vi thẩm quyền; không nên để một thẩm quyền tố tụng quan trọng phụ thuộc vào một quyết định mang tính tùy nghi
Đại biểu Dương Khắc Mai nhấn mạnh
Từ thực tiễn địa phương Lâm Đồng, đại biểu cho rằng Công an cấp xã là lực lượng tiếp cận hiện trường, nguồn tin về tội phạm sớm nhất, nhưng chất lượng Điều tra viên tại cấp xã chưa đồng đều. Vì vậy, nếu mở rộng thẩm quyền mà không gắn với năng lực nghiệp vụ thì có thể làm tăng rủi ro sai sót tố tụng.
Không nên tạo thêm một tầng trung gian
Cùng tham gia thảo luận, đại biểu Huỳnh Ngọc Liêm, đại biểu Đoàn ĐBQH tỉnh Lâm Đồng, tập trung vào đề xuất thành lập Cơ quan điều tra khu vực. Từ nghiên cứu hồ sơ dự án Luật và thực tiễn tổ chức Công an địa phương, đại biểu đề nghị chưa đặt vấn đề thành lập thêm Cơ quan điều tra khu vực, mà nên giữ định hướng tổ chức Cơ quan điều tra Công an cấp tỉnh, đồng thời tiếp tục hoàn thiện nhiệm vụ, quyền hạn và năng lực của Công an cấp xã.
Theo đại biểu Huỳnh Ngọc Liêm, nếu thành lập Cơ quan điều tra khu vực thì về bản chất có thể hình thành thêm một tầng trung gian trong hệ thống điều tra. Trong khi đó, chủ trương hiện nay là tiếp tục sắp xếp tổ chức bộ máy tinh gọn, giảm cấp trung gian, tăng trách nhiệm trực tiếp của cấp tỉnh và củng cố cấp cơ sở.
Sửa luật lần này phải giữ được tinh thần xuyên suốt: tinh gọn về tổ chức nhưng phải mạnh hơn về năng lực thực thi, chứ không phải sau khi tinh gọn lại tiếp tục tạo thêm một cấp tổ chức
Đại biểu Huỳnh Ngọc Liêm nhấn mạnh
Một vấn đề khác được đại biểu đặt ra là “khu vực” không phải một cấp hành chính. Nếu thiết lập thành một Cơ quan điều tra độc lập sẽ phát sinh nhiều vấn đề pháp lý mới, từ tiêu chí xác định khu vực, địa bàn điều tra, quan hệ với Cơ quan điều tra cấp tỉnh đến cơ chế chuyển vụ án, giải quyết tranh chấp thẩm quyền và kiểm sát hoạt động điều tra. Theo đại biểu, về kỹ thuật lập pháp, “chỉ nên thiết lập thêm một cấp cơ quan tiến hành tố tụng khi thực tiễn chứng minh thực sự không thể giải quyết bằng mô hình hiện có”.
Đáng chú ý, đại biểu Huỳnh Ngọc Liêm dẫn số liệu trong hồ sơ dự án Luật: từ ngày 1/7/2025 đến ngày 31/3/2026, Công an cấp xã đã giải quyết 22.029 thông tin về tội phạm, chiếm 56,6% tổng số tin mà Cơ quan Cảnh sát điều tra thụ lý. Theo đại biểu, con số này cho thấy phần lớn thông tin ban đầu về tội phạm đi vào hệ thống từ cấp xã.
Vì vậy, vấn đề cần giải quyết không phải là có thêm một cơ quan nằm giữa tỉnh và xã hay không, mà là làm thế nào để Công an cấp xã tiếp nhận đúng, phân loại nhanh, giữ được chứng cứ ban đầu, xử lý kịp thời những việc không thể chậm trễ và chuyển vụ việc đúng thẩm quyền cho Cơ quan điều tra cấp tỉnh.
Đại biểu Huỳnh Ngọc Liêm đặt vấn đề rất rõ: “Câu hỏi cần giải quyết không phải là ‘có cần thêm một Cơ quan điều tra ở giữa hay không’, mà phải là: Làm thế nào để Công an cấp xã tiếp nhận đúng, phân loại nhanh, giữ được chứng cứ ban đầu, xử lý ngay những việc không thể chậm trễ và chuyển kịp thời cho Cơ quan điều tra cấp tỉnh?”. Đây, theo đại biểu, mới là điểm nghẽn thực tế cần được giải quyết bằng Luật.
Cùng với đó, đại biểu phân tích yêu cầu chuyên môn hóa ngày càng cao của hoạt động điều tra hình sự. Tội phạm công nghệ cao, ma túy, kinh tế, tham nhũng, môi trường ngày càng có tính liên địa bàn, liên lĩnh vực. Trong nhiều trường hợp, đối tượng, bị hại và chứng cứ nằm ở những địa bàn khác nhau. Do đó, lợi thế của Cơ quan điều tra cấp tỉnh là khả năng tập trung Điều tra viên chuyên sâu, kỹ thuật hình sự, dữ liệu, giám định và phối hợp các đơn vị nghiệp vụ. Nếu chia nhỏ thành nhiều Cơ quan điều tra khu vực có thể dẫn đến phân tán nguồn lực, chênh lệch năng lực giữa các địa bàn và tăng đầu mối phối hợp.
Đại biểu Huỳnh Ngọc Liêm cho rằng hoàn toàn có thể đưa năng lực xử lý ban đầu xuống cơ sở mà không nhất thiết phải thành lập thêm một cấp Cơ quan điều tra. “Phân cấp công việc không nhất thiết phải đồng nghĩa với thành lập thêm cơ quan”, đại biểu nói.
Từ những phân tích trên, đại biểu đề nghị giữ mô hình Cơ quan điều tra trong Công an nhân dân tập trung ở Bộ Công an và Công an cấp tỉnh; ở cơ sở tiếp tục củng cố Công an cấp xã, bố trí Điều tra viên đủ tiêu chuẩn, đồng thời quy định rõ nhiệm vụ, quyền hạn, trách nhiệm và cơ chế kiểm tra, kiểm sát.
Theo đại biểu, mô hình này có ba ưu điểm: tinh gọn về tổ chức, không hình thành thêm tầng trung gian; tập trung được lực lượng điều tra chuyên nghiệp ở cấp tỉnh, nhất là đối với các vụ án phức tạp, liên địa bàn, liên lĩnh vực; đồng thời đưa năng lực xử lý ban đầu xuống sát người dân thông qua Công an cấp xã.
Kết luận quan điểm của mình, đại biểu Huỳnh Ngọc Liêm nhấn mạnh mục tiêu cuối cùng không phải là có nhiều Cơ quan điều tra hơn, mà là “một hệ thống điều tra ít đầu mối hơn nhưng phản ứng nhanh hơn, chuyên nghiệp hơn, trách nhiệm rõ hơn và gần dân hơn”.
Đây cũng là điểm gặp nhau trong các ý kiến của đại biểu Đoàn ĐBQH tỉnh Lâm Đồng, đó là tổ chức bộ máy phải tinh gọn nhưng không làm giảm hiệu lực; thẩm quyền phải được phân định rõ nhưng phải đi cùng trách nhiệm; năng lực điều tra cần được tăng cường từ cơ sở nhưng không nhất thiết phải tạo thêm tầng tổ chức.
Qua đó, góp phần xây dựng mô hình cơ quan điều tra thống nhất, chuyên nghiệp, hiệu quả, đáp ứng yêu cầu đấu tranh phòng, chống tội phạm và bảo đảm tốt hơn quyền con người, quyền công dân trong hoạt động tố tụng hình sự.