Tiếng chiêng bên dòng Ðạ RLơm

Tiếp tục hòa nhịp và phát triển

Chiêng ở lại với buôn làng

Thôn Đạ RLơm, xã Bảo Lâm 3 (Lâm Đồng) có 644 hộ, 3.259 nhân khẩu, đồng bào dân tộc thiểu số (DTTS) gốc Tây Nguyên chiếm trên 75% dân số, đa phần bà con sinh sống dựa vào sản xuất nông nghiệp, nhận giao khoán quản lý và bảo vệ rừng. Từ lâu, bà con đã sống quây quần thành buôn làng, theo nhịp phát triển của thời đại, nhiều người từ các tỉnh, thành khác cùng đến sinh sống thuận hòa trên triền đất này.

Cùng với nhịp sống kinh tế, bà con cũng cố công lưu giữ nét đẹp văn hóa của ông cha bao đời. Thôn có đến 3 đội cồng chiêng của già làng, thanh niên, phụ nữ và một đội biểu diễn tổng hợp. Nhiều nghệ nhân cồng chiêng cao tuổi của thôn tham gia biểu diễn nhiều chương trình của xã như: K’Đẩu, K’Diêm, K’Tư, K’Tư, K’Quý, K’Dòng… Theo các nghệ nhân thì cồng chiêng là nét đẹp văn hóa truyền thống của đồng bào dân tộc thiểu số Tây Nguyên. Chính vì vậy, họ ra sức giữ gìn, phát huy, tích cực truyền dạy cho con cháu, thanh niên…

Một thời vấn nạn “chảy máu cồng chiêng” đã làm biết bao nhiêu thôn, buôn phải rơi vào khoảng trống, khi cồng chiêng bị thương lái lùng mua ráo riết. Thế nhưng, ở Đạ RLơm, tiếng chiêng vẫn còn bảo tồn, bà con vẫn còn lưu giữ được nhiều bộ chiêng quý. Đó là một điều hết sức ý nghĩa đối với thế hệ con cháu. Theo người dân trong thôn thì họ giữ lại để làm kỷ niệm, là “báu vật” của cha ông truyền từ đời này sang đời khác. Ai cũng biết tiền bạc quý giá nhưng bán đi rồi thì còn đâu là buôn làng, còn đâu thao thức với tiếng chiêng trong các dịp lễ hội, cưới hỏi, ma chay, về nhà mới, mừng được mùa…

Cụ K’ Dòng năm nay đã thất tuần, tóc đã bạc nhưng đôi tay còn nhanh nhẹn, mỗi lần nhắc về tiếng chiêng, cụ lại hào hứng. “Thời xưa buôn làng nhiều người biết đánh chiêng lắm, chúng tôi được cha, ông truyền dạy từng ngày. Trẻ con đứng tới hông người lớn là đa phần biết đánh chiêng, đến khi trưởng thành thì rành rẽ các điệu, theo ông cha đi biểu diễn khắp các lễ hội, cưới hỏi, ma chay, về nhà mới, mừng được mùa. Nay già này cũng vui mừng vì ở thôn có nhiều người trẻ biết đánh và đi biểu diễn, tiếng chiêng không bị thất truyền”.

Hiện tại còn nhiều bộ chiêng cổ ở thôn Đạ RLơm. Bà Ka Nhér là người còn bộ chiêng đôi cổ ở buôn, cùng với đó, trống da và các vật dụng thời xa xưa vẫn còn được giữ gìn. Một thời, thương lái “quần thảo” khắp buôn làng để mua những báu vật đại ngàn. Dù cuộc sống khó khăn, bà Ka Nhér vẫn kiên quyết giữ lại, cho dù được trả một món tiền khá khá vào thời điểm đó. Và một sự tiếp nối rất đặc biệt khi bà là mẹ của chị Ka Nhụy, một người trẻ hết sức tâm huyết bảo tồn văn hóa truyền thống của người K’ho ở thôn Đạ RLơm.

Tiếp tục hòa nhịp và phát triển

Chị Ka Nhụy - Trưởng Ban Công tác Mặt trận thôn là người phục trách Câu lạc bộ (CLB) Cồng chiêng của thôn. Chị cho biết, trong những năm qua, CLB đã có nhiều thành viên tham gia như thanh thiếu nhi, phụ nữ, người cao tuổi. Sự kết hợp giữa các thành viên đã tạo nên một đội chiêng gồm các thế hệ, đội thường xuyên tập luyện và biểu diễn. Nét mới của đội chính là hiện nay các thành viên đã và đang được các khu du lịch, homestay… ở địa phương mời biểu diễn cho du khách từ các tỉnh thành ghé thăm. Được biểu diễn, được trả công sức, được người khác biết đến nét đẹp văn hóa của dân tộc mình là ai ai cũng hào hứng.

Những người rành rõi tiếng chiêng ở Đạ RLơm cho rằng, sự khác biệt của người K’ho ở đây chính là họ sử dụng chiêng đôi kết hợp với trống da thú và các nhạc cụ để biểu diễn. Chiêng đôi rất khó đánh, hiện nay các cụ cao niên mới truyền dạy được cho hai thanh niên ở trong buôn làng. Cùng với đó, họ đã biết kết hợp chiêng đôi với chiêng 6 gồm: cing me (chiêng cái, chiêng mẹ) giữ nhịp, cing rdơn (chiêng cả) phụ nhịp cho chiêng cái, cing ndơn đổi giai điệu, cing thê và cing thi trả lời khi chiêng cái gọi. Qua đó, hòa âm tạo nên nhịp điệu lúc thì rền vang như sấm dậy, lúc thì gọi mời, lúc lại nhắc nhớ về một thời xa vắng của đại ngàn…

Cùng với nỗ lực bảo tồn của người dân, UBND xã Bảo Lâm 3 đã thành lập CLB Cồng chiêng gắn với phát triển du lịch cộng đồng ở xã Bảo Lâm 3. Đây là một hướng đi mới ở địa phương, phù hợp để kết hợp giữa phát triển kinh tế và bảo tồn văn hóa truyền thống tốt đẹp. Hiện nay, du lịch xã khá phát triển với nhiều cảnh đẹp, các nhà đầu tư ở khu vực phía Nam nước ta mở nhiều homestay với xu hướng du lịch nghĩ dưỡng, trải nghiệm. Điều này là một sự cộng hưởng cho đất và người cất cánh tiến vào thời đại mới, hòa nhịp trong sự phát triển chung.

Ông Nguyễn Tấn Minh - Trưởng Phòng Văn hóa - Xã hội xã Bảo Lâm 3 cho biết: “Địa phương đã và đang thực hiện tốt công tác bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa tốt đẹp của các dân tộc anh em cùng chung sống trên mảnh đất này. Điển hình như các làng nghề dệt vải, đan lát, nhà dài truyền thống quyện hòa trong nhịp chiêng của buôn làng và các điệu múa truyền thống. Việc hình thành CLB cồng chiêng thường xuyên luyện tập, biểu diễn gắn với phát triển du lịch cộng đồng góp phần quan trọng để ngân mãi tiếng chiêng đại ngàn”.

Mặt khác, ở thôn Đạ RLơm, việc truyền dạy và giữ nhịp chiêng không chỉ dừng lại ở việc yêu thích, sự ngẫu hứng, mà có sự tham gia của nhiều người, nhiều thế hệ và vai trò khác nhau. Điển hình như Bí thư Chi bộ thôn, bà Ka Nhẹt là người rất tích cực trong việc giữ nhịp chiêng ở triền đất này. Thường ngày, bà vận động bà con luôn chấp hành nghiêm chỉnh chủ trương, đường lối của Đảng; chính sách, pháp luật của Nhà nước, tích cực lao động sản xuất. Trong những dịp lễ hội, sự kiện chính trị quan trọng của địa phương, bà luôn là người sát cánh cùng chị em phụ nữ trong thôn biểu diễn tiếng chiêng ngân vang. Trong tâm khảm của vị Bí thư chi bộ này thì những điều tốt đẹp của cha ông mình phải biết trân trọng, giữ gìn và phát huy. Vì vậy, bà ra sức vận động mọi người tập luyện ngày đêm.

Giữa nhịp sống hiện đại, việc giữ và phát huy những giá trị văn hóa truyền thống càng trở nên cần thiết. Với người K’ho ở Bảo Lâm 3, tiếng chiêng không chỉ là thanh âm mà là tiếng gọi của tổ tiên, là linh hồn của buôn làng. Mỗi nhịp chiêng được truyền dạy qua các thế hệ chính là một mảnh ghép quan trọng để gìn giữ bản sắc tốt đẹp, để nguồn cội không bao giờ bị lãng quên, để tiếng chiêng mãi ngân bên dòng Đạ RLơm.

Ghi chép: Bùi Đức Tú