“Ngóng” nắng… giữ nghề

Thức cùng những mẻ bột trắng

Hơn 30 năm nay, khi nhiều người còn chìm trong giấc ngủ, bà Lê Thị Thanh Hoa (58 tuổi) đã bắt đầu công việc của mình. 2 giờ sáng, những thau gạo, nếp được ngâm từ đêm trước lần lượt qua các công đoạn xay, lọc, ép. Công việc kéo dài đến sáng, rồi thành phẩm lại chờ những ngày nắng để hong khô.

Nghề làm bột gạo, bột nếp đã theo gia đình bà Hoa suốt mấy chục năm. Căn nhà nằm ngay đầu con hẻm bên này cầu Phú Long, thuộc tổ dân phố Phú Hòa, phường Hàm Thắng, cũng là một trong số ít lò bột thủ công còn giữ nghề đến hôm nay.

Nếu đi trên quốc lộ 1A, thi thoảng người đi đường bắt gặp những nia bột trắng tinh trải dài dưới nắng. Thấp thoáng phía sau những nia bột tròn vành vạnh là bóng người lặng lẽ đội nắng, chăm chút cho từng mẻ bột. Câu chuyện đến với nghề của gia đình bà Hoa cũng bắt đầu từ một chuyện chẳng mấy vui vẻ.

Khoảng 30 năm trước, gia đình bà Hoa vẫn lấy bột từ một lò khác về bán. Một lần, khách hàng tìm đến “mắng vốn” vì bột bị mốc. Bà mang bột xuống đổi, nhưng chủ lò không nhận lại, chỉ nói tỉnh queo: “Bột nó vậy, lấy không lấy thì thôi”. Ấm ức trở về, bà Hoa kể lại chuyện với gia đình. Rồi cả nhà bàn nhau tự làm bột, vừa làm vừa học. Từ những dụng cụ thô sơ ban đầu, họ mày mò chế tạo máy xay, máy ép, rồi học cách cắt, phơi để cho ra mẻ bột đạt yêu cầu. Cứ thế, từ một lần không hài lòng với mẻ bột mua về, họ gắn bó với nghề suốt 30 năm, đến nay vẫn giữ lò bột thủ công ngay bên cầu Phú Long.

Quy trình làm bột tưởng đơn giản nhưng đòi hỏi nhiều kinh nghiệm. Khoảng 10 giờ đêm, gạo được ngâm. Đến 2 giờ sáng, bà Hoa cùng người nhà bắt đầu vo, xay, ép rồi cắt, bẻ bột thành từng khối nhỏ trước khi đem phơi. “Phải biết cách ép, khô thì rã, ướt quá cắt cũng không được. Ép đúng độ thì cắt sẽ dễ”, bà Hoa vừa làm vừa giải thích. Theo bà, bột vừa cắt phải được phơi ngay khi có nắng. Gạo xay quá to, bột sẽ không trắng, khách dễ chê. Có những mẻ phải ép 3 - 4 tiếng đồng hồ mới đạt độ để cắt. Nghề không làm nên sự giàu có, nhưng đủ để những người phụ nữ trong gia đình có thêm một sinh kế. Mỗi ngày, họ lại xúm xít bên nhau, người cắt, người bẻ, người phơi, người đóng gói. Những công việc tưởng nhỏ bé ấy cứ nối tiếp nhau, giữ cho lò bột đỏ lửa và nghề truyền thống của gia đình không bị đứt quãng.

Giữ một màu trắng của quê nhà

Thị trấn Phú Long cũ (nay thuộc phường Hàm Thắng) vốn được biết đến với nhiều nghề truyền thống như làm bánh tráng, trồng rau, làm cốm hộc, làm bột, làm bún, bánh hỏi… Nhưng trong dòng chảy của cuộc sống, những gia đình còn giữ nghề ngày một ít đi. Nghề làm bột cũng không nằm ngoài câu chuyện ấy.

Để có những nia bột trắng tinh dưới nắng, người làm nghề phải biết “đợi trời”. Sau những ngày mưa lũ, họ lại chờ nắng trở lại mới có thể phơi bột. Bột khô, công việc vẫn chưa dừng lại. Những người phụ nữ lại cặm cụi đóng từng cây bột 5 kg vào túi giấy. Nghề làm bột tưởng đơn giản nhưng nhiều công đoạn, đòi hỏi sự tỉ mỉ và sức khỏe. “Ông xã tôi từng nói thôi để làm máy sấy cho đỡ công. Nhưng khách sành ăn họ không chịu, vì làm công nghiệp không có vị như bột phơi nắng”, bà Võ Thị Hồng chia sẻ.

Giữ cách làm thủ công, những túi bột bình dị từ lò bột bên cầu Phú Long tiếp tục góp mặt trong nhiều món ăn quen thuộc của miền quê. Bột gạo làm bánh bò, bánh xèo, bánh căn; bột nếp dùng gói bánh, làm chè trôi nước… Mỗi loại bột mang theo hương vị riêng, được tạo nên từ hạt gạo và cách làm đã gắn bó với gia đình qua nhiều năm.

Ít ai nghĩ thứ bột trắng bình dân ấy lại theo chân những người con xa quê sang tận Mỹ. Có người định cư ở nước ngoài, mỗi lần trở về vẫn tìm mua vài ký bột mang đi, giữ lại chút hương vị quen thuộc của quê nhà. “Họ mua lần 5 - 10 ký, đóng gói rồi mang đi, bảo quản để dùng dần. Đi Mỹ miết mà”, cô Hoa cười.

Trong căn nhà nhỏ, những người phụ nữ vẫn cùng nhau giữ nghề. Có bà Hoa, bà Lê Thị Thu Lan (64 tuổi), bà Võ Thị Hồng (57 tuổi) và cụ Nguyễn Thị Minh, năm nay đã 86 tuổi vẫn cùng các con cắt, bẻ bột mỗi sáng. Mỗi người một công việc, từ cắt, bẻ, phơi đến đóng gói, góp sức giữ cho lò bột thủ công bên cầu Phú Long duy trì qua năm tháng.

Người trong vùng vẫn gọi cụ Minh bằng cái tên thân thuộc: bà Ba Minh. Gia đình bà từng có một trong những lò bột nổi tiếng ở Phú Long. Hàng làm ra đến đâu, khách tìm mua đến đó. Qua nhiều năm, chất lượng sản phẩm đã tạo được sự tin cậy với người dùng. Chị Nguyễn Thị Phương (tổ dân phố Phú Trường, phường Hàm Thắng) cho biết: “Ăn bột nhà này quen rồi, ăn chỗ khác không được vì có vị chua, mấy đứa nhỏ ở nhà không thích”.

Ông Trần Văn Sang, Phó Chủ tịch UBND phường Hàm Thắng cho biết, địa phương có nhiều nghề truyền thống và đang phối hợp với đơn vị tư vấn xây dựng đề án đưa các làng nghề vào tour trải nghiệm cho du khách. Nếu được phê duyệt, đề án sẽ có phương án hỗ trợ các hộ làm nghề, góp phần bảo tồn giá trị văn hóa địa phương, từng bước đưa nghề truyền thống trở thành sản phẩm phục vụ du lịch.

Những nia bột trắng ngần dưới nắng là thành quả của bao công đoạn nhọc nhằn. Nhưng những người giữ nghề cũng đã luống tuổi. “Rồi sau này, ai còn giữ nghề, bà ha?”, tôi hỏi.

Bà Ba Minh vừa bẻ bột thành những khối nhỏ, vừa cười: “Biết đâu. Vì nó cực, chịu khó mới được…”. Ngoài hiên, những nia bột vẫn nằm im dưới nắng.

Có lẽ sẽ đến một ngày những bàn tay đã chai sần theo năm tháng không còn đủ sức để cắt, bẻ từng khối bột. Khi ấy, điều ở lại không chỉ là một nghề thủ công, mà còn là ký ức về màu trắng của bột gạo, được những người phụ nữ nơi đây nâng niu qua bao mùa nắng. Chỉ mong, trước khi những nia bột chỉ còn trong ký ức, sẽ có người tiếp tục cúi xuống, nâng niu nghề cũ, giữ lại hương vị quê nhà từ những hạt gạo trắng trong.

“

Không có nắng là coi như thua. Nó sẽ hư, làm bột bị chua, thà mình không làm. Nên muốn làm phải theo dõi thời tiết.

Bà Lê Thị Thanh Hoa