Năng lượng nguyên tử trong đời sống và sản xuất ở Lâm Đồng

Kỹ thuật hạt nhân phục vụ người bệnh

Khoảng 10 năm trước, chị Võ Thị Thanh Tuyền, ở xã Đức Trọng, tỉnh Lâm Đồng, bị sút cân, nhận thấy cổ to hơn bình thường. Đi khám, chị được chẩn đoán mắc bệnh Basedow. Sau những đợt điều trị bằng thuốc, bệnh thuyên giảm rồi tái phát. Hiện chị tiếp tục được theo dõi, điều trị tại Khoa Y học hạt nhân, Bệnh viện Đa khoa Lâm Đồng, duy trì thăm khám định kỳ 6 tháng một lần.

Với bệnh Basedow, phương pháp điều trị được bác sĩ lựa chọn theo tình trạng từng người bệnh. Tại Khoa Y học hạt nhân, bên cạnh điều trị bằng thuốc, đồng vị phóng xạ I-131 được sử dụng theo chỉ định chuyên môn. Đây là một trong những ứng dụng kỹ thuật hạt nhân đã được triển khai trong khám, chữa bệnh tại Lâm Đồng. Khoa được trang bị máy SPECT/CT, máy đo độ tập trung đồng vị phóng xạ I-131 cùng các thiết bị kiểm soát, chia liều.

Tại khu điều trị đã bố trí 6 giường cách ly dành riêng cho sử dụng I-131 liều cao. Dược chất phóng xạ I-131 đã được ứng dụng trong điều trị ung thư tuyến giáp và Basedow, đó là một trong những thành tựu nghiên cứu hạt nhân được đưa vào trong hoạt động khám, chữa bệnh tại Lâm Đồng.

Bệnh viện Đa khoa Lâm Đồng cũng đã triển khai hệ thống gia tốc tuyến tính đa mức năng lượng và hệ thống chụp CT dùng trong mô phỏng, phục vụ chẩn đoán, điều trị ung thư. Đây là những thiết bị chuyên môn đã được ghi nhận trong hoạt động phát triển kỹ thuật cao của bệnh viện.

Sự phát triển của y học hạt nhân tại bệnh viện có sự tham gia của Viện Nghiên cứu hạt nhân ở Đà Lạt. Viện đã tư vấn, thiết kế khoa và cung ứng thuốc phóng xạ phục vụ chẩn đoán, điều trị. Mối liên kết giữa cơ sở nghiên cứu với bệnh viện là một trong những đóng góp trực tiếp của khoa học hạt nhân đối với việc chăm sóc sức khỏe Nhân dân tại Lâm Đồng.

Trong kế hoạch phát triển, ứng dụng năng lượng nguyên tử ban hành ngày 20/8/2026, UBND tỉnh tiếp tục xác định y tế là lĩnh vực trọng tâm bao gồm các nhiệm vụ: nâng cao chất lượng chẩn đoán hình ảnh, điện quang can thiệp, y học hạt nhân và xạ trị; đầu tư, nâng cấp thiết bị phù hợp với nhu cầu khám chữa bệnh.

Theo đó, kế hoạch chú trọng đến phát triển kỹ thuật xạ hình chẩn đoán, điều trị bằng đồng vị phóng xạ và các kỹ thuật kết hợp chẩn đoán với điều trị, phù hợp với quy mô phát triển y tế địa phương. Đào tạo bác sĩ, nhân lực vật lý y khoa và kỹ thuật viên được đặt cùng với đầu tư thiết bị. Công tác kiểm soát chiếu xạ nghề nghiệp, chiếu xạ y tế và chiếu xạ công chúng là yêu cầu trong quá trình thực hiện.

Những nhiệm vụ này được xây dựng trên nền tảng ứng dụng đã có. Đối với người bệnh, khả năng tiếp cận kỹ thuật tại bệnh viện tỉnh gắn trực tiếp với năng lực chuyên môn, thiết bị và nguồn cung phục vụ điều trị. Riêng với ngành y tế, kế hoạch đặt ra yêu cầu phát triển dịch vụ đồng bộ với điều kiện vận hành và quản lý an toàn.

Sản phẩm khoa học từ lò phản ứng Đà Lạt

Lò phản ứng hạt nhân Đà Lạt được đưa vào vận hành ngày 20/3/1984 sau quá trình khôi phục, mở rộng, với công suất nhiệt danh định 500 kWt. Công trình phục vụ nghiên cứu, sản xuất đồng vị phóng xạ và đào tạo nhân lực. Hoạt động khai thác lò đã tạo ra các sản phẩm, dịch vụ cung cấp cho nhiều lĩnh vực thuộc nhiều đơn vị trong cả nước.

Năm 2025, Viện Nghiên cứu hạt nhân cung cấp 880 Ci đồng vị phóng xạ và 845 lọ kit MDP cho các cơ sở y tế. Lò phản ứng vận hành 2.490 giờ, với 32 đợt dài ngày ở công suất 500 kWt. Cùng năm, viện hiệu chuẩn 338 thiết bị bức xạ, kiểm định 106 thiết bị X-quang và đánh giá an toàn bức xạ cho 205 cơ sở. Dịch vụ phân tích phóng xạ môi trường thực hiện 1.422 mẫu với 1.612 chỉ tiêu. Các số liệu phản ánh hoạt động cung ứng và dịch vụ của viện, phục vụ cả những đơn vị ngoài Lâm Đồng.

Các kết quả sản xuất và cung ứng cho thấy vai trò của cơ sở nghiên cứu tại Đà Lạt trong chuỗi dịch vụ chuyên ngành. Thuốc phóng xạ, hoạt động đo kiểm, hiệu chuẩn và đánh giá an toàn được sử dụng cho những nhu cầu cụ thể của cơ sở y tế, đơn vị nghiên cứu và sản xuất. Việc duy trì chất lượng sản phẩm, dịch vụ là một phần trong hoạt động khai thác công trình khoa học này.

Kế hoạch năm 2026 của tỉnh xác định tăng cường phối hợp với các viện nghiên cứu, trường đại học, tổ chức khoa học và công nghệ, doanh nghiệp để đào tạo, nghiên cứu, chuyển giao và hỗ trợ kỹ thuật. Hoạt động hợp tác được định hướng phục vụ nhu cầu phát triển ứng dụng tại địa phương, đồng thời huy động nguồn lực trong nước và quốc tế.

Về đầu tư, tỉnh xác định nguồn lực từ ngân sách nhà nước, doanh nghiệp, khu vực tư nhân và các nguồn hợp pháp khác. Các nhiệm vụ được ưu tiên gồm phát triển hạ tầng kỹ thuật, tăng cường năng lực nghiên cứu, đào tạo nhân lực và bảo đảm an toàn. Kế hoạch yêu cầu triển khai phù hợp với điều kiện thực tế, tập trung vào lĩnh vực có thế mạnh, tránh dàn trải.

Ứng dụng trong môi trường và sản xuất

Bên cạnh y tế, hoạt động nghiên cứu còn phục vụ lĩnh vực tài nguyên, môi trường tại Lâm Đồng cũng đã phát huy hiệu quả. Cụ thể, Viện Nghiên cứu hạt nhân đã đánh giá tốc độ bồi lấp tại các công trình Đa Nhim, Hàm Thuận - Đa Mi, Tuyền Lâm, Chiến Thắng, P’ró, Tây Di Linh, Đạ Tẻh và Đạ Hàm; đề xuất giải pháp giảm thiểu bồi lắng. Viện cũng tham gia đánh giá chất lượng nguồn nước sinh hoạt tại một số khu dân cư như Đạ Huoai, Đạ Tẻh và Cát Tiên.

Trong kế hoạch phát triển đến năm 2035, tỉnh tiếp tục đặt ra nhiệm vụ nghiên cứu, tiếp cận kỹ thuật bức xạ và kỹ thuật hạt nhân trong điều tra, đánh giá tài nguyên nước, quan trắc và kiểm soát môi trường. Các nội dung gồm nghiên cứu quá trình tự nhiên, đánh giá ô nhiễm nước mặt, nước ngầm, bồi lắng, bồi xói và hỗ trợ ứng phó với biến đổi khí hậu. Ứng dụng trong quản lý, khai thác và chế biến khoáng sản cũng được xác định trong kế hoạch, gắn với phát triển công nghệ chế biến sâu và đổi mới thiết bị phù hợp với điều kiện địa phương.

Đối với nông nghiệp, tỉnh xác định ứng dụng kỹ thuật bức xạ trong chọn tạo giống, kiểm soát sinh vật gây hại, bảo quản, kiểm dịch và nâng cao chất lượng nông sản, thủy sản. Chiếu xạ kiểm dịch và bảo quản nông sản thuộc hướng nghiên cứu, triển khai trong giai đoạn tới.

Về hình thành Trung tâm Chiếu xạ và Công nghệ sau thu hoạch phục vụ chuỗi giá trị nông sản Lâm Đồng, ThS. Nguyễn Thị Lý, Trung tâm Nghiên cứu và Triển khai Công nghệ Bức xạ (VINAGAMMA) đã phân tích yêu cầu xử lý kiểm dịch đối với trái cây xuất khẩu. Theo bà Lý, việc vận chuyển nông sản đến cơ sở chiếu xạ xa vùng nguyên liệu làm phát sinh chi phí logistics và kéo dài thời gian xử lý. Trong mùa thu hoạch, lượng hàng tập trung còn tạo áp lực lên cơ sở đóng gói, kho lạnh và công đoạn kiểm dịch. Từ thực tiễn này, bà Lý đề xuất mô hình trung tâm tại Lâm Đồng, liên kết vùng trồng, cơ sở đóng gói, chiếu xạ, kho lạnh và vận chuyển. Phương án công nghệ được đề xuất là máy gia tốc chùm tia điện tử kết hợp bộ chuyển đổi tia X. Việc lựa chọn thiết bị cần gắn với đặc tính sản phẩm, quy cách đóng gói và yêu cầu xử lý của thị trường nhập khẩu.

Chẳng hạn, để tham gia chương trình chiếu xạ trái cây xuất khẩu sang Hoa Kỳ, cơ sở phải được cơ quan kiểm dịch của nước nhập khẩu đánh giá, phê duyệt. Bà Lý đề nghị xây dựng đồng bộ quy trình vận hành, quản lý chất lượng, đo liều, truy xuất nguồn gốc và kiểm soát chuỗi bảo quản. Đây là đề xuất chuyên môn về mô hình đầu tư, vận hành trung tâm chiếu xạ tại Lâm Đồng; việc triển khai cần được xem xét trong các bước nghiên cứu và chuẩn bị đầu tư.

Phát triển ứng dụng gắn với an toàn

Ứng dụng năng lượng nguyên tử trong bệnh viện, cơ sở nghiên cứu và doanh nghiệp đều gắn với yêu cầu bảo đảm an toàn. Với y tế, thiết bị và nguồn phóng xạ phục vụ chẩn đoán, điều trị phải được kiểm soát trong quá trình sử dụng. Với nghiên cứu và sản xuất, việc quản lý nguồn phóng xạ, kiểm tra thiết bị và bảo đảm điều kiện vận hành là những yêu cầu thường xuyên.

Để các cơ sở thực hiện đúng quy định, Sở Khoa học và Công nghệ đưa việc hướng dẫn khai báo thiết bị, cấp phép, kiểm định, hiệu chuẩn và kiểm soát liều chiếu xạ nghề nghiệp vào kế hoạch tuyên truyền năm 2026. Quản lý nguồn phóng xạ đã qua sử dụng, bảo đảm an ninh nguồn và ứng phó sự cố cũng là những nội dung được chú trọng.

Việc xây dựng dữ liệu quản lý cơ sở bức xạ được gắn với nâng cao năng lực thẩm định, kiểm tra, giám sát và củng cố lực lượng, phương tiện ứng phó sự cố. Cán bộ quản lý, người vận hành thiết bị và các đơn vị hỗ trợ kỹ thuật cần được đào tạo để đáp ứng yêu cầu của từng lĩnh vực.

Không dừng lại ở những thành tựu cứu chữa người bệnh hay giải mã tài nguyên - môi trường, năng lượng nguyên tử đang đứng trước cơ hội tạo đột phá cho chuỗi nông sản chủ lực của Lâm Đồng. Với nền tảng vững chắc từ Viện Nghiên cứu hạt nhân Đà Lạt cùng định hướng quản lý an toàn trên nền tảng số, địa phương đang từng bước hiện thực hóa mục tiêu đưa công nghệ hạt nhân phục vụ đắc lực cho đời sống và sản xuất, bảo đảm an toàn, hiệu quả và bền vững.

“

Đến năm 2030, Lâm Đồng đặt mục tiêu ít nhất 80% tổ chức, doanh nghiệp, cơ sở y tế sử dụng thiết bị bức xạ, nguồn phóng xạ được tuyên truyền, hướng dẫn quy định bảo đảm an toàn; 100% cơ sở bức xạ hoặc có hoạt động ứng dụng năng lượng nguyên tử được quản lý trên nền tảng số.
Đến năm 2035, tỉnh đặt mục tiêu ứng dụng đột biến phóng xạ để chọn tạo thêm 1 - 2 giống cây trồng chủ lực có khả năng thích ứng cao với biến đổi khí hậu.

Kế hoạch ban hành kèm theo Quyết định số 4228/QĐ-UBND ngày 20/8/2026 của UBND tỉnh Lâm Đồng và Kế hoạch số 2598/KH-SKHCN ngày 16/6/2026 của Sở Khoa học và Công nghệ Lâm Đồng.