Nhật Bản cải tổ nghiên cứu quốc phòng, ưu tiên phát triển trí tuệ nhân tạo và an ninh mạng

Nhật Bản đang tiến hành chuyển đổi căn bản mô hình nghiên cứu và phát triển quốc phòng, dịch chuyển từ cách tiếp cận phân chia theo phương tiện sang tập trung trực tiếp vào năng lực tác chiến. Trọng tâm mới được đặt vào trí tuệ nhân tạo, an ninh mạng cùng hệ thống chỉ huy và kiểm soát thông tin.

Chuyển dịch từ cấu trúc nền tảng sang năng lực tác chiến

Tại hội nghị an ninh ở Tokyo do Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS) và Nikkei tổ chức, Bộ trưởng Quốc phòng Nhật Bản Shinjiro Koizumi cho biết các cơ sở R&D quân sự nước này trước đây tổ chức theo các lĩnh vực riêng lẻ như tàu chiến hay hàng không. Cấu trúc này hiện được điều chỉnh để tập trung vào những năng lực quyết định trong chiến tranh hiện đại.

Sự thay đổi xuất phát từ thực tế ưu thế quân sự không còn phụ thuộc đơn thuần vào số lượng khí tài như máy bay hay tàu chiến. Khả năng liên kết mạng lưới dữ liệu, phân tích tình báo và ra quyết định chính xác giữ vai trò then chốt trong việc duy trì ưu thế tác chiến trên chiến trường.

Cụ thể, trí tuệ nhân tạo (AI) sẽ hỗ trợ xử lý khối lượng thông tin khổng lồ từ vệ tinh, hệ thống radar và máy bay không người lái. Công nghệ này tăng tốc độ phát hiện bất thường, hỗ trợ phân loại mục tiêu và lập phương án phản ứng, giúp quân đội tối ưu hóa thời gian xử lý tình huống tác chiến.

Bên cạnh đó, Tokyo dự kiến hoàn thiện điều chỉnh Chiến lược An ninh quốc gia cùng hai văn kiện an ninh liên quan trong năm nay. Khái niệm cốt lõi được định hình là "răn đe bằng năng lực ngăn chặn" (deterrence by denial), nhằm chứng minh đối phương không thể đạt mục tiêu nếu mở cuộc tiến công, thay vì chỉ tập trung vào năng lực đáp trả.

Tháo gỡ rào cản vốn cho công nghiệp quốc phòng

Cùng với hoạt động đổi mới nghiên cứu, Nhật Bản đặt mục tiêu gia cố nội lực công nghiệp quốc phòng để giảm phụ thuộc nước ngoài và thúc đẩy hợp tác trong khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương. Rào cản lớn nhất hiện nay là việc tiếp cận nguồn vốn của các doanh nghiệp chế tạo thiết bị quốc phòng trong nước.

Điển hình như lĩnh vực máy bay không người lái, nhiều doanh nghiệp khởi nghiệp gặp khó khăn khi tìm kiếm vốn tín dụng nội địa do chu kỳ phát triển dài và khách hàng chủ yếu là cơ quan nhà nước. Tình trạng này buộc doanh nghiệp phải tiếp cận quỹ đầu tư nước ngoài, tiềm ẩn nguy cơ gián đoạn chuỗi cung ứng và kiểm soát công nghệ.

Nhằm tháo gỡ điểm nghẽn, Ngân hàng Phát triển Nhật Bản đã dỡ bỏ lệnh cấm tài trợ đối với các nhà sản xuất vũ khí. Cơ chế mới cho phép ngân hàng cấp vốn đầu tư vào các doanh nghiệp thiết bị quốc phòng mở rộng, vượt qua giới hạn năm nhóm mục đích phi sát thương trước đây.

Chính sách này mở đường cho các tập đoàn công nghệ dân sự tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng quốc phòng, đặc biệt trong các lĩnh vực có tính lưỡng dụng cao như cảm biến, phần mềm thuật toán và an ninh mạng.

Ứng dụng công nghệ xử lý bài toán thiếu hụt quân số

Yêu cầu hiện đại hóa công nghệ quân sự tại Nhật Bản diễn ra trong bối cảnh tỷ lệ sinh giảm gây sức ép lớn lên quy mô tuyển quân. Ước tính từ Bộ Quốc phòng Nhật Bản cho thấy Lực lượng Phòng vệ có thể thiếu hụt khoảng 40.000 quân nhân vào năm 2035 và mức thiếu hụt có thể lên tới 90.000 người vào năm 2045.

Việc ứng dụng tự động hóa và AI được đánh giá là giải pháp chiến lược nhằm tối ưu hóa biên chế mà không làm suy giảm năng lực sẵn sàng chiến đấu. Tướng Joseph Dunford, cựu Chủ tịch Hội đồng Tham mưu trưởng Liên quân Mỹ, nhận định AI mang lại khả năng xử lý thông tin và phản ứng vượt trội cho liên minh tác chiến.

Thực tiễn từ chiến trường hiện đại, điển hình là việc vận hành hàng nghìn máy bay không người lái mỗi ngày trong cuộc xung đột Nga - Ukraine, cho thấy phần mềm thuật toán có thể định hình lại tốc độ tác chiến. Tuy nhiên, việc ứng dụng AI quân sự cũng đòi hỏi những giới hạn chặt chẽ về mặt đạo đức và quyền kiểm soát vũ khí của con người.

Các cuộc thảo luận giữa giới chức quốc phòng và các tập đoàn công nghệ lớn tiếp tục xoay quanh mức độ can thiệp của thuật toán trong việc nhận diện và khóa mục tiêu. Do đó, việc triển khai AI quân sự tại Nhật Bản sẽ song hành cùng các khuôn khổ pháp lý nhằm đảm bảo trách nhiệm kiểm soát trong mọi quyết định chỉ huy.