Giám sát để giữ rừng - từ nghị trường đến hành động

Kỳ 1: Không thể chậm trễ giám sát

Hơn 1,11 triệu ha có rừng là tài sản vô giá của Lâm Đồng, nhưng cũng đặt ra trách nhiệm nặng nề cho bộ máy quản lý. Sau giai đoạn 2021 - 2025 với hơn 4.000 vụ vi phạm lâm luật, những vướng mắc kéo dài về đất lâm nghiệp và sự chuyển đổi sang mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, HĐND tỉnh đã chọn công tác quản lý, bảo vệ rừng làm chuyên đề giám sát. Lựa chọn ấy xuất phát từ một nhận thức rõ ràng: Giữ rừng là phép thử đối với hiệu lực quản lý nhà nước và cơ quan dân cử không thể chậm trễ trước phép thử ấy.

Sức ép từ thực tiễn

Rừng Lâm Đồng giữ vai trò đặc biệt quan trọng đối với cân bằng sinh thái, bảo vệ nguồn nước, ứng phó biến đổi khí hậu và duy trì sinh kế của người dân. Với một địa bàn có quy mô rừng lớn, hiệu quả quản lý, bảo vệ rừng tại Lâm Đồng không chỉ tác động trực tiếp đến môi trường sinh thái tại chỗ mà còn gắn liền với yêu cầu phát triển bền vững của cả khu vực Tây Nguyên và Nam Trung Bộ.

Tuy nhiên, tài nguyên rừng nơi đây cũng đang chịu nhiều sức ép nghiêm trọng. Tình trạng phá rừng, lấn chiếm đất lâm nghiệp, tranh chấp đất đai, sử dụng đất sai mục đích và những vướng mắc trong quản lý hồ sơ, xác định ranh giới rừng vẫn là những vấn đề cần được giải quyết dứt điểm. Đằng sau mỗi vụ vi phạm không chỉ là hành vi xâm hại tài nguyên, mà còn đặt ra câu hỏi lớn về khả năng phát hiện sớm, ngăn chặn kịp thời và trách nhiệm của các cơ quan, đơn vị được giao quản lý.

Theo số liệu trong báo cáo giám sát chuyên đề của HĐND tỉnh, giai đoạn 2021 - 2025, toàn tỉnh phát hiện 4.080 vụ vi phạm pháp luật về lâm nghiệp, trong đó có 1.845 vụ phá rừng. Tổng diện tích rừng thiệt hại do phá rừng và cháy rừng lên tới 346,2 ha. Những con số này phản ánh áp lực không nhỏ đối với công tác quản lý, bảo vệ rừng, đồng thời cho thấy yêu cầu cấp thiết phải đánh giá sâu hơn hiệu quả phòng ngừa vi phạm trên từng địa bàn.

Cũng trong giai đoạn này, các cơ quan chức năng đã xử lý 4.014 vụ vi phạm, gồm 3.874 vụ xử lý vi phạm hành chính và 140 vụ xử lý hình sự. Đây là kết quả thể hiện sự nỗ lực trong thực thi pháp luật. Song, số vụ được phát hiện và xử lý mới phản ánh một phần của quá trình quản lý. Điều quan trọng không kém là vi phạm có được ngăn chặn từ sớm hay không, diện tích rừng được giao có được quản lý chặt chẽ hay không, các vụ việc tồn đọng có được giải quyết dứt điểm và những sai phạm kéo dài có được xác định rõ trách nhiệm hay không.

Diện tích lớn, yêu cầu quản lý không nhỏ

Sau khi sắp xếp đơn vị hành chính, Lâm Đồng có diện tích tự nhiên khoảng 24.233 km², diện tích quy hoạch lâm nghiệp đạt 1.166.160 ha. Tính đến năm 2025, diện tích có rừng đạt 1.112.836,23 ha, tỷ lệ che phủ rừng là 45,91%. Trong đó, rừng tự nhiên chiếm 930.156,36 ha, còn rừng trồng là 182.679,87 ha.

Quy mô ấy cho thấy nhiệm vụ quản lý, bảo vệ rừng không thể chỉ dựa vào các hoạt động tuần tra, kiểm tra hay xử lý vi phạm riêng lẻ. Công việc đòi hỏi sự phối hợp đồng bộ trên toàn bộ chuỗi nhiệm vụ: từ giao rừng, cho thuê rừng, giao khoán bảo vệ rừng, quản lý đất lâm nghiệp, xác định ranh giới, điều tra và kiểm kê rừng đến theo dõi diễn biến rừng, phòng cháy, chữa cháy và xử lý các hành vi xâm hại tài nguyên.

Chỉ một khâu thiếu chặt chẽ cũng có thể tạo ra khoảng trống trong quản lý. Hồ sơ đất đai không thống nhất với hiện trạng rừng sẽ gây khó khăn khi xác định ranh giới và xử lý lấn chiếm. Việc giao rừng, cho thuê rừng hoặc hoàn thiện hồ sơ pháp lý chậm có thể kéo dài tình trạng thiếu rõ ràng về trách nhiệm. Nếu dữ liệu không được cập nhật đồng bộ, cơ quan quản lý sẽ khó nhận diện đầy đủ biến động để chủ động ngăn chặn vi phạm từ sớm.

Những vấn đề ấy càng cần được xem xét nghiêm túc trong bối cảnh năm 2025 đánh dấu quá trình chuyển sang mô hình chính quyền địa phương 2 cấp. Sự thay đổi về tổ chức bộ máy, phân cấp, phân quyền và phân định nhiệm vụ quản lý nhà nước đặt ra yêu cầu bảo đảm việc quản lý, bảo vệ rừng được duy trì liên tục, không để công việc bị gián đoạn hoặc trách nhiệm bị bỏ ngỏ trong quá trình chuyển giao từ cấp huyện trước đây sang cấp xã hiện nay. Đây không đơn thuần là sự điều chỉnh về tổ chức hành chính. Với lĩnh vực lâm nghiệp - nơi địa bàn quản lý rộng, nhiều khu vực xa dân cư - hiệu quả chuyển giao nhiệm vụ phải được thể hiện bằng khả năng nắm chắc địa bàn và duy trì sự hiện diện của lực lượng quản lý tại cơ sở.

Giám sát để rõ việc, rõ trách nhiệm

Nghị quyết số 81/2023/QH15 của Quốc hội về Quy hoạch tổng thể quốc gia thời kỳ 2021 - 2030, tầm nhìn đến năm 2050 (được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị quyết số 252/2025/QH15) xác định rõ định hướng bảo vệ rừng tự nhiên, rừng đặc dụng, rừng phòng hộ đầu nguồn gắn với bảo đảm an ninh nguồn nước, đồng thời phát triển kinh tế lâm nghiệp và nâng cao đời sống người làm nghề rừng. Để định hướng ấy đi vào thực tế, cần một cơ quan đủ thẩm quyền kiểm tra xem pháp luật đang được thực thi đến đâu và đang vướng ở khâu nào.

Đó chính là vai trò của HĐND tỉnh. Ngày 10/12/2025, HĐND tỉnh ban hành Nghị quyết số 81/NQ-HĐND; đến ngày 3/2/2026, Đoàn giám sát ban hành Kế hoạch số 03/KH-ĐGS, chính thức triển khai giám sát chuyên đề về công tác quản lý, bảo vệ rừng giai đoạn 2021 - 2025. Phạm vi giám sát tập trung vào việc thực hiện pháp luật về lâm nghiệp, trách nhiệm của các cấp, các ngành, chủ rừng và những vấn đề tác động trực tiếp đến hiệu quả quản lý tài nguyên rừng. Ông Đa Cát Vinh - Phó Chủ tịch HĐND tỉnh cho biết, việc lựa chọn chuyên đề xuất phát từ yêu cầu đánh giá thực chất quá trình tổ chức thực hiện pháp luật về lâm nghiệp, đặc biệt là trách nhiệm của các chủ thể được giao nhiệm vụ. Giám sát phải làm rõ không chỉ kết quả đạt được mà cả những hạn chế, nguyên nhân và trách nhiệm liên quan.

Để đánh giá thực chất, Đoàn giám sát không dừng ở báo cáo. Đoàn đã tiếp nhận báo cáo của 92 cơ quan, đơn vị, địa phương, đồng thời trực tiếp giám sát tại 22 địa phương, đơn vị chủ rừng và làm việc với UBND tỉnh cùng các cơ quan liên quan. Cách làm này cho phép đối chiếu số liệu trên giấy với hiện trạng ngoài thực địa, từ đó nhận diện những vấn đề mà báo cáo chưa phản ánh đầy đủ.

Giữ rừng là nhiệm vụ lâu dài, đòi hỏi sự phối hợp của cả hệ thống chính trị. Với HĐND tỉnh, giám sát là một trong những công cụ quan trọng để thúc đẩy trách nhiệm thực thi nhiệm vụ, nhưng giá trị cuối cùng không nằm ở số cuộc khảo sát hay số kiến nghị được ban hành. Giá trị ấy phải được đo bằng những chuyển biến sau giám sát: vi phạm được ngăn chặn sớm hơn, đất lâm nghiệp được quản lý chặt chẽ hơn, trách nhiệm được xác định rõ hơn và những bất cập kéo dài được giải quyết đến nơi đến chốn.

(Còn nữa)