Dự thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi): Cân bằng giữa nghiêm trị và khoan hồng, nhân đạo

Theo đại biểu, việc hoàn thiện chính sách hình sự cần bảo đảm tính nghiêm minh, nâng cao hiệu quả phòng, chống tội phạm, đồng thời tiếp tục thu hẹp phạm vi áp dụng hình phạt tử hình theo định hướng nhân đạo và phù hợp với các chuẩn mực quốc tế.

Thu hẹp phạm vi tử hình, nâng cao hiệu quả phòng, chống tội phạm

Tiếp tục chương trình Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI, sáng 27/10, Quốc hội thảo luận tại hội trường về dự thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi) và dự thảo Nghị quyết của Quốc hội về việc thi hành Bộ luật Hình sự (sửa đổi).

Phát biểu mở đầu phiên họp, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Khắc Định nhấn mạnh, Bộ luật Hình sự là bộ luật nền tảng, giữ vị trí trung tâm trong hệ thống pháp luật, với những nguyên tắc cơ bản có vai trò định hướng nhiều văn bản pháp luật khác. Do đó, việc sửa đổi cần được nghiên cứu thận trọng, bảo đảm tính đồng bộ, thống nhất và đáp ứng yêu cầu thực tiễn.

Tham gia thảo luận, đại biểu Huỳnh Ngọc Liêm, Đoàn ĐBQH tỉnh Lâm Đồng, tập trung vào chính sách hình phạt tử hình đối với tội mua bán trái phép chất ma túy và tội hiếp dâm người dưới 16 tuổi. Các đề xuất được đặt trong yêu cầu cân bằng giữa tính nghiêm khắc của pháp luật, hiệu quả phòng ngừa tội phạm và chính sách nhân đạo trong xử lý hình sự.

Đối với tội mua bán trái phép chất ma túy, đại biểu cho biết tình hình tội phạm vẫn diễn biến phức tạp, với quy mô lớn và phương thức, thủ đoạn ngày càng tinh vi. Theo số liệu được đại biểu nêu tại nghị trường, riêng năm 2025, lực lượng chức năng đã đấu tranh với 21.998 vụ, bắt giữ 44.354 đối tượng; thu giữ 276 kg heroin, gần 1,3 tấn cần sa, gần 4,4 tấn và gần 2,1 triệu viên ma túy tổng hợp.

Từ thực tiễn này, đại biểu đặt vấn đề cần đánh giá hiệu quả chính sách hình phạt trên cơ sở kết quả phòng ngừa, phát hiện và xử lý tội phạm. Theo đại biểu, hình phạt nặng hơn không đồng nghĩa với việc tội phạm sẽ giảm đi. Mục tiêu cuối cùng của chính sách hình sự phải là hạn chế tội phạm, bảo đảm an toàn xã hội và nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật.

Đại biểu đề xuất bỏ hình phạt tử hình đối với tội mua bán trái phép chất ma túy, trên cơ sở định hướng thu hẹp phạm vi các tội danh có hình phạt tử hình và giảm áp dụng hình phạt này trên thực tế.

Theo lộ trình được đại biểu viện dẫn, số tội danh có hình phạt tử hình đã giảm qua các lần sửa đổi Bộ luật Hình sự, từ 44 tội danh trong Bộ luật Hình sự năm 1985 xuống còn 29 tội danh năm 1999, 22 tội danh sau sửa đổi năm 2009, 18 tội danh trong Bộ luật Hình sự năm 2015 và 10 tội danh sau lần sửa đổi, bổ sung năm 2025.

Bên cạnh chủ trương trong nước, đại biểu viện dẫn Điều 6 Công ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị, trong đó quy định việc áp dụng hình phạt tử hình tại các quốc gia chưa bãi bỏ hình phạt này phải giới hạn ở những tội phạm nghiêm trọng nhất. Theo cách giải thích của Ủy ban Nhân quyền Liên hợp quốc, khái niệm này cần được hiểu theo nghĩa hẹp, chủ yếu gắn với những hành vi đặc biệt nghiêm trọng có chủ ý tước đoạt tính mạng con người.

Một căn cứ khác được đại biểu đề cập là chưa có cơ sở đủ sức thuyết phục để khẳng định hình phạt tử hình có tác dụng ngăn chặn tội phạm ma túy cao hơn tù chung thân. Với loại tội phạm hoạt động vì lợi nhuận lớn, người phạm tội có thể chủ yếu tính toán khả năng bị phát hiện, bắt giữ và thu lợi bất chính, thay vì cân nhắc sự khác biệt giữa các mức hình phạt.

Từ đó, đại biểu nhấn mạnh yêu cầu nâng cao năng lực điều tra, triệt phá tận gốc các đường dây ma túy, xác định đúng người chủ mưu, cầm đầu và tước bỏ toàn bộ lợi ích kinh tế do phạm tội mà có. Đây là những giải pháp cần được chú trọng nhằm nâng cao hiệu quả đấu tranh, ngăn chặn nguồn lợi bất chính và hạn chế điều kiện phát sinh tội phạm.

Đại biểu đồng thời đề xuất phân hóa chính sách hình phạt giữa tội mua bán trái phép chất ma túy và tội sản xuất trái phép chất ma túy, theo hướng bỏ hình phạt tử hình đối với tội mua bán nhưng giữ hình phạt tử hình đối với tội sản xuất trái phép chất ma túy. Việc phân hóa này cần được xem xét trên cơ sở tính chất, mức độ nguy hiểm của từng hành vi và các yếu tố liên quan đến lỗi của người phạm tội.

Bảo đảm nghiêm minh, nhân đạo trong xử lý tội xâm hại trẻ em

Đối với việc đề xuất bỏ hình phạt tử hình đối với tội hiếp dâm người dưới 16 tuổi, đại biểu Huỳnh Ngọc Liêm, Đoàn ĐBQH tỉnh Lâm Đồng cho rằng, đây là vấn đề đòi hỏi cân nhắc thận trọng, bởi hành vi xâm hại tình dục trẻ em gây tổn thương nghiêm trọng đến nạn nhân, ảnh hưởng lâu dài đến sức khỏe thể chất, tinh thần và cuộc sống của người bị hại. Việc hoàn thiện chính sách hình sự cần bảo đảm trách nhiệm xử lý nghiêm hành vi phạm tội, đồng thời xác định hình phạt phù hợp với tính chất, mức độ nguy hiểm và các yếu tố cấu thành tội phạm.

Phân tích các trường hợp nạn nhân tử vong, đại biểu cho rằng cần phân biệt rõ nguyên nhân và mối quan hệ giữa hành vi phạm tội với hậu quả xảy ra. Trường hợp nạn nhân chết do hành vi trực tiếp của người phạm tội gây ra, nếu đủ yếu tố cấu thành tội giết người, người phạm tội có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự về tội danh này. Việc xử lý phải căn cứ vào các quy định pháp luật và tình tiết cụ thể của vụ án.

Đối với trường hợp nạn nhân tự tử sau khi bị xâm hại, đại biểu cho rằng cần xem xét mối quan hệ giữa hành vi phạm tội, hậu quả và ý thức chủ quan của người thực hiện hành vi. Theo lập luận của đại biểu, nếu cái chết nằm ngoài mục đích của người phạm tội thì việc áp dụng hình phạt tử hình cần được cân nhắc trên cơ sở nguyên tắc phân hóa trách nhiệm hình sự và mức độ lỗi.

Những phân tích này đặt ra yêu cầu xây dựng quy định rõ ràng, bảo đảm mỗi hành vi phạm tội được đánh giá toàn diện, không chỉ căn cứ vào hậu quả mà còn xem xét lỗi, động cơ, mục đích và các tình tiết liên quan theo quy định pháp luật.

Việc đề xuất bỏ hình phạt tử hình không đồng nghĩa với việc xem nhẹ tính chất nghiêm trọng của hành vi xâm hại trẻ em. Ngược lại, yêu cầu đặt ra là phải bảo đảm người phạm tội chịu trách nhiệm tương xứng, quyền và lợi ích hợp pháp của nạn nhân được bảo vệ, đồng thời chính sách hình phạt được xây dựng trên những căn cứ pháp lý chặt chẽ.

Từ các nội dung thảo luận, có thể thấy việc sửa đổi Bộ luật Hình sự cần tiếp tục làm rõ phạm vi áp dụng từng loại hình phạt, đánh giá hiệu quả thực tế của các biện pháp xử lý và bảo đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật. Tính nghiêm minh thể hiện ở khả năng phát hiện, xử lý đúng và kịp thời hành vi phạm tội; tính nhân đạo thể hiện ở việc áp dụng hình phạt có căn cứ, tương xứng với tính chất, mức độ nguy hiểm và lỗi của người phạm tội.

Các đề xuất của đại biểu Huỳnh Ngọc Liêm góp thêm góc nhìn vào quá trình hoàn thiện chính sách hình sự, hướng tới mục tiêu vừa đấu tranh hiệu quả với tội phạm, bảo vệ an toàn xã hội, vừa bảo đảm công bằng và nhân đạo trong thực thi pháp luật.