Phát huy giá trị di sản gắn với giáo dục tại Di tích Khảo cổ Cát Tiên

Bài học thực tế từ di sản

Chia sẻ tại tọa đàm, TS. Nguyễn Quốc Mạnh - Phó Giám đốc Trung tâm Khảo cổ thuộc Viện Khoa học xã hội vùng Nam Bộ cho biết, Di tích Khảo cổ Cát Tiên mang dấu ấn văn hóa Hindu, có niên đại từ thế kỷ IV - IX, trong đó giai đoạn thế kỷ VII - IX được xem là thời kỳ phát triển rực rỡ. Sau khoảng 40 năm nghiên cứu di tích, nhiều giá trị đã được nhận diện, song nhiều câu hỏi vẫn đang tiếp tục được giải đáp.

Chính những điều đã biết và chưa biết tạo nên sức hấp dẫn của lịch sử, của khảo cổ học. Đứng trước một phế tích đền tháp, ngắm nhìn những hiện vật khai quật, học sinh vừa tiếp nhận thông tin có sẵn vừa có thể thắc mắc: Cộng đồng dân tộc nào đã từng sinh sống ở đây và xây dựng nên đền tháp, những công trình được xây dựng bằng cách nào, những biến cố nào đã xảy ra trong đời sống, họ đã đi đâu bỏ lại các di tích này... Nếu được các thầy cô giáo gợi mở, việc học lịch sử không còn là ghi nhớ sự kiện, niên đại, mà là sự khám phá đầy thú vị.

Thời gian qua, Di tích Khảo cổ Cát Tiên còn tổ chức các hoạt động trải nghiệm cho học sinh như: nặn gốm, nặn tượng, làm gạch xây đền... Từ những thao tác nhào nặn, các em hình dung vật liệu, kỹ thuật chế tác và hiểu được cách người xưa đã xây dựng đền tháp như thế nào. Tham dự tọa đàm lần này, các em học sinh từ 4 trường: Tiểu học và THCS Quảng Ngãi, Hương Lâm, An Nhơn (Lâm Đồng) và THCS - THPT Đắk Lua (TP Đồng Nai) được trải nghiệm chương trình “Về miền đất thánh - Phục hồi hình dáng cũ trên gốm”.

Sau khi tham quan đền tháp, nhà trưng bày cùng hàng ngàn hiện vật khai quật, là việc bắt tay gắn lại những mảnh gốm vỡ, phục hồi hình dạng ban đầu. Điều này giúp học sinh hiểu sâu hơn về Di tích Khảo cổ Cát Tiên mà những trang sách khó truyền tải cặn kẽ, trọn vẹn.

Một mảnh gốm được gắn khớp lại cùng những mảnh vỡ khác là bài học về vật chất; “làm gạch xây đền” gợi mở về trình độ xây dựng; dấu tích kiến trúc, nặn tượng giúp các em hiểu đời sống văn hóa, tín ngưỡng của cộng đồng cư dân cổ... Việc học lịch sử không còn là ghi nhớ để làm bài kiểm tra lấy điểm. Vì thế, việc giáo dục di sản sẽ giúp học sinh liên hệ giữa kiến thức được học trên lớp với những di tích, hiện vật ở ngay trên quê hương mình.

Tăng cường phối hợp giữa bảo tàng và nhà trường

Ông Nguyễn Văn Tiến - Phó Giám đốc Bảo tàng Lâm Đồng nhấn mạnh, việc phối hợp với nhà trường là hướng đi bền vững để phát huy giá trị di sản. Thời gian tới, chúng tôi sẽ duy trì mối liên kết chặt chẽ giữa bảo tàng với các trường học, tiến tới xây dựng tài liệu học tập về Di tích Khảo cổ Cát Tiên dành riêng cho giáo viên và học sinh, gồm tài liệu giới thiệu ngắn gọn, ảnh hiện vật, sơ đồ kiến trúc, video tư liệu, bản đồ và những câu hỏi gợi mở theo từng chủ đề, thiết kế phù hợp với từng cấp học.

Thay vì chỉ tổ chức những chuyến tham quan riêng lẻ, Bảo tàng và các trường học sẽ tiến tới thống nhất kế hoạch giáo dục di sản theo năm học, gắn từng chủ đề với nội dung chương trình lịch sử. Giáo viên chuẩn bị câu hỏi trước mỗi chuyến đi; cán bộ chuyên môn bảo tàng hướng dẫn các em tại di tích. Sau chuyến đi, các em có thể thu hoạch bằng các bài thuyết trình, làm áp phích hoặc xây dựng sản phẩm đồ họa giới thiệu di sản. Hoạt động tham quan trở thành một phần của quá trình học tập, thay vì dừng lại ở việc nghe giới thiệu và chụp ảnh lưu niệm.

Di tích Khảo cổ Cát Tiên sẽ vẫn tiếp tục tổ chức nhiều hoạt động thiết thực, phù hợp với lứa tuổi như phục dựng hình dáng đồ gốm từ bản sao, thử tạo hình gạch bằng vật liệu mô phỏng, vẽ sơ đồ kiến trúc, vẽ các hiện vật, tạo hình, làm mô hình đền tháp... Mỗi hoạt động sẽ gắn với nhiệm vụ học tập và giải thích khoa học để việc vui chơi trải nghiệm không tách rời mục tiêu giáo dục.

Cuộc tọa đàm đã cung cấp thêm nhiều kiến thức, cùng nhìn nhận rõ hơn vai trò của di sản trong giáo dục lịch sử, gợi mở hướng đưa nguồn tư liệu, di sản của quê hương vào hoạt động dạy và học. Trong đó, Bảo tàng cung cấp tri thức khoa học, nhà trường chuyển hóa tri thức thành hoạt động học tập, còn học sinh được trực tiếp khám phá và trải nghiệm. Từ sự hiểu biết ấy, các em thêm yêu quê hương và ý thức trách nhiệm gìn giữ, trân trọng di sản.