Hải trình chí lược, một tư liệu quý về Mũi Né
Năm 1832, Phan Huy Chú tham gia chuyến công du cùng phái đoàn Triều Nguyễn đến Giang Lưu Ba (nay thuộc Indonesia) và Tân Gia Ba (nay là Singapore). Những ghi chép chi tiết của ông về các cửa biển, hòn đảo và tình hình dân sinh được tập hợp trong ký sự Hải trình chí lược, trong đó có Mũi Né (nay thuộc tỉnh Lâm Đồng).
.jpg)
1. Phan Huy Chú (1782 - 1840) tên tự Lâm Khanh, hiệu Mai Phong, người làng Thụy Khê (nay thuộc TP Hà Nội). Sinh ra và lớn lên trong gia đình khoa bảng, được nuôi dạy chu đáo nên từ nhỏ Phan Huy Chú nổi tiếng hay chữ khắp vùng. Sau khi đỗ tú tài (năm 1807), Phan Huy Chú tập trung hoàn thành bộ Lịch triều hiến chương loại chí trong 10 năm (1809 - 1819). Tác phẩm này được đánh giá là bộ bách khoa thư đầu tiên và có giá trị nhất về lịch sử và văn hóa Việt Nam. Và chính tác phẩm này đã đưa Phan Huy Chú lên vị trí nhà bác học lớn của Việt Nam.
Năm 1819, Phan Huy Chú đi thi lần thứ 2, nhưng ở lần này ông cũng chỉ đỗ tú tài. Tuy không đứng trong hàng đại khoa nhưng thực tài, thực học của Phan Huy Chú vẫn nức tiếng gần xa; tiếng tăm của ông đã lan đến kinh đô. Năm 1821, vua Minh Mạng triệu ông vào Huế, bổ nhiệm làm Hàn lâm viện biên tu; sau được nhiều lần thăng chức, rồi giáng chức. Mùa Đông năm 1832, Phan Huy Chú phải sung vào phái đoàn Triều Nguyễn đi Hạ Châu (Giang Lưu Ba, Tân Gia Ba), lập công chuộc tội. Khi trở về, ông đã cho ra đời tập ký sự Hải trình chí lược.
2. Hải trình chí lược (lược kể một chuyến đi biển) được viết bằng chữ Hán, hoàn thành vào tháng 5 năm Quý Tỵ (1833) với hơn 40 nội dung lược ghi cảnh sắc, núi non, phong tục, sản vật, sự tích các vùng đất mà Phan Huy Chú và phái đoàn đi qua. Trong lời dẫn đầu sách, tác giả cho hay: “Tùy theo những điều nghe biết, xin ghi lại hết […] Ngõ hầu có thể góp một phần nhỏ cho việc quan phong của Thánh triều”[1].
Ấn bản song ngữ Việt - Pháp do Phan Huy Lê, Claudine Salmon, Tạ Trọng Hiệp dịch và giới thiệu được xuất bản lần đầu vào tháng 12/1994 tại Pháp. Cuốn sách mà chúng tôi sử dụng, trích dẫn trong bài báo này do Nhà xuất bản Hà Nội và Vinabook JSC ấn hành tháng 1/2021. Sách chia làm 3 phần, phần thứ nhất về Cuộc đời và sự nghiệp Phan Huy Chú, phần thứ hai về Nhãn quan phái viên đi Hạ Châu, phần thứ ba là nội dung bản dịch Hải trình chí lược.

3. Nội dung viết về Mũi Né nằm ở mục thứ 6. Tuy dung lượng văn bản viết về cửa tấn Vị Nê (Mũi Né) khá ngắn gọn, chỉ vài chục chữ Hán nhưng bằng ngòi bút ghi chép sát thực, Phan Huy Chú đã phác họa nên bức tranh sinh động về địa danh, cảnh quan thiên nhiên, đời sống dân cư và vị trí giao thông hàng hải chiến lược của vùng đất Mũi Né hơn 190 năm về trước.
Về địa danh, trong nguyên văn chữ Hán, Phan Huy Chú cho biết tên gọi hành chính của Mũi Né là “Vị Nê tấn” (渭泥汛) thuộc Bình Thuận (1 trong 30 tỉnh thời Nguyễn). Điểm đặc biệt trong văn bản ông còn nói rõ cách gọi dân gian “tục hiệu Mũi Nê”[2]. Theo Phan Huy Chú, sở dĩ có tên gọi này là do đặc điểm địa hình. Ông ghi nhận “bên cạnh cửa tấn Vị Nê có một dãy núi đâm ra biển” do đó “tục gọi là Mũi Nê”[3]. Và khi quan sát Mũi Né từ hướng biển, Phan Huy Chú cũng đã ghi lại những nét đặc trưng rất riêng của vùng đất này, đó là những cồn cát bao quanh, “nhìn thấy sáng lấp lánh”[4]. Việc chép song song địa danh hành chính và tên gọi dân gian thể hiện cách tiếp cận tinh tế của tác giả đối với tri thức tại thực địa. Sau này, địa danh Vị Nê đã được dùng chính thức trong các sắc phong Triều Nguyễn (như sắc Tự Đức năm 1883)[5] hay trong các bộ sử do Quốc sử quán biên soạn như Đại Nam nhất thống chí[6].
Không chỉ miêu tả thiên nhiên, Phan Huy Chú còn đặc biệt chú ý đến tình hình dân cư và kinh tế - xã hội của địa phương. Ông ghi nhận “cửa tấn Vị Nê của Bình Thuận dân cư trù mật, tôm cá nhiều”[7]. Qua ngòi bút của ông, Vị Nê đầu thế kỷ XIX hiện lên là một vùng biển thanh bình, dân cư đông đúc, tôm cá dồi dào, có vị trí tiếp tế hậu cần quan trọng và là mắt xích giao thông hàng hải then chốt.
Cùng với Mũi Né, nhiều địa danh khác ở vùng biển phía Đông Nam tỉnh Lâm Đồng cũng được nhắc trong Hải trình chí lược như: đảo Kê Khê, các cửa biển Ma Ly, La Di.
Có thể nói, những ghi chép trong Hải trình chí lược là nguồn tư liệu lịch sử quý giá về tình hình biển, đảo Việt Nam nửa đầu thế kỷ XIX, trong đó có vùng biển Đông Nam Lâm Đồng.
[1] Phan Huy Chú, Hải trình chí lược (bản dịch), NXB Hà Nội, 2021, tr.42-43.
[2] Phan Huy Chú, Sđd, tr.51.
[3] Trong phần Pháp văn các học giả Phan Huy Lê, Claudine Salmon, Tạ Trọng Hiệp dịch là “À côté du poste de Vị Nê, se trouve une montagne transversale, appelée populairement Mũi Né”, Phan Huy Chú, Sđd, tr.169.
[4] Phan Huy Chú, Sđd, tr.51.
[5] Đảng bộ phường Mũi Né, Mũi Né truyền thống đấu tranh cách mạng (1930-1975), in năm 2015, tr.8.
[6] Quốc sử quán Triều Nguyễn, Đại Nam nhất thống chí, tập 3, NXB Thuận Hóa, 2006, tr.156.
[7] Phan Huy Chú, Sđd, tr.51.
Đỗ Thành Danh .