Cà phê bền vững - hướng đi mới dưới chân núi Lang Biang

Đổi cách làm, nâng giá trị cà phê

Những vườn cà phê trên vùng đất Lạc Dương mang một vẻ đẹp rất riêng. Cây cà phê nối tiếp nhau trên những sườn đồi, dưới những tán cây xanh; phía xa là những dãy núi Lang Biang trập trùng trong mây.

Ở nơi này, cây cà phê không chỉ là một loại cây trồng. Với nhiều gia đình người Cơ ho, người Lạch và các dân tộc thiểu số, cà phê đã trở thành một phần của cuộc sống, gắn với nương rẫy, với đất đai và sinh kế qua nhiều thế hệ.

Nhưng để một hạt cà phê thực sự trở thành sinh kế bền vững, người nông dân không thể chỉ trông chờ vào một mùa vụ được giá. Cách canh tác, chất lượng sản phẩm, khả năng liên kết và thị trường tiêu thụ đang trở thành những yếu tố quyết định giá trị của mỗi mùa cà phê.

Câu chuyện của Marian Jakac và Krajăn Lim là một minh chứng. Marian Jakac, 40 tuổi, người Slovakia và Krajăn Lim, 30 tuổi, người Lạch ở phường Lang Biang - Đà Lạt, đã cùng nhau xây dựng cuộc sống với cà phê từ chính rẫy của gia đình Lim.

Từ những kiến thức học được về cà phê ở Nha Trang, cùng quá trình tự tìm hiểu, học hỏi thêm kiến thức từ các trang chuyên ngành cà phê trên thế giới, Marian và Lim bắt đầu nghĩ khác về những cây cà phê vốn đã quá quen thuộc với gia đình.

Vụ mùa năm 2018, sau khi thuyết phục các thành viên trong gia đình thay đổi cách thu hái, rẫy cà phê của cha mẹ Lim lần đầu tiên được hái theo hướng tuyển chọn 100% quả chín mọng.

Với Marian, việc hạn chế cà phê xanh và phân loại quả lỗi là một trong những yếu tố quan trọng quyết định chất lượng hạt cà phê.

Những quả cà phê sau khi thu hái được lựa chọn, rửa sạch, loại bỏ những quả nổi trên mặt nước rồi đưa vào sơ chế. Cà phê Arabica được chế biến theo nhiều phương pháp như honey, washed và natural, tạo ra những sản phẩm có đặc trưng hương vị khác nhau.

Từ những thay đổi nhỏ trong cách thu hái, sơ chế, Marian và Lim từng bước đưa hạt cà phê gia đình đến gần hơn với thị trường cà phê chất lượng cao.

Họ tiến hành các thủ tục đăng ký thương hiệu Zanya Coffee. Trên bao bì sản phẩm là dòng chữ “Coffee Việt Nam, Lang Biang Mountain” - nơi bắt nguồn của những hạt cà phê Arabica được chăm chút từ vùng đất cao.

Câu chuyện ấy bắt đầu từ một rẫy cà phê gia đình, nhưng phía sau là một cách nghĩ mới: muốn nâng giá trị hạt cà phê thì trước hết phải thay đổi cách tạo ra nó.

Khi hạt cà phê được nâng giá trị

Lạc Dương có lợi thế đặc biệt để phát triển cà phê Arabica. Cà phê được trồng ở độ cao từ hơn 1.200 m đến 2.000 m so với mực nước biển, trong điều kiện khí hậu và thổ nhưỡng phù hợp, tạo nên những đặc trưng riêng về hương vị. Đây là lợi thế tự nhiên quý giá của vùng đất dưới chân Lang Biang.

Ông Bùi Quốc Huân, Chủ tịch UBND xã Lạc Dương cho biết, hiện địa phương có 3.611,4 ha cà phê. Trong đó, diện tích cà phê kinh doanh: 2.894,1 ha, số còn lại là diện tích cà phê kiến thiết, tái canh: 100,2 ha; cà phê già cỗi: 115 ha và diện tích cà phê bỏ hoang: 502,1 ha.

Những con số này cho thấy cây cà phê vẫn giữ vai trò quan trọng trong sản xuất nông nghiệp của địa phương. Tuy nhiên, diện tích cà phê già cỗi và bỏ hoang cũng đặt ra yêu cầu về tái canh, phục hồi vườn cây và thay đổi phương thức sản xuất.

Bởi lợi thế tự nhiên chỉ là điều kiện cần. Muốn biến độ cao, khí hậu và thổ nhưỡng thành giá trị kinh tế, người trồng phải làm tốt hơn từ chính vườn cây của mình. Từ việc lựa chọn giống, chăm sóc, thu hái quả chín đến sơ chế, bảo quản và truy xuất nguồn gốc, mỗi công đoạn đều có thể quyết định giá trị cuối cùng của sản phẩm.

Điều đáng ghi nhận là sự thay đổi ấy ở Lạc Dương không chỉ diễn ra trong từng hộ gia đình mà đang dần hình thành những mối liên kết rộng hơn.

Trong khuôn khổ Dự án Café-REDD, nhiều chuỗi giá trị cà phê đã được hình thành tại Lạc Dương. Các doanh nghiệp như: Tám Trình, The Married Beans, K’Ho Coffee, Chappi Mountains Coffee, Yu M'nang coffee... tham gia hỗ trợ kỹ thuật và liên kết thu mua sản phẩm cho nông dân.

Đến nay, dự án đã hình thành 15 tổ hợp tác cà phê bền vững và một hợp tác xã với hàng trăm hộ tham gia. Từ những rẫy cà phê nhỏ, người dân có thêm cơ hội tiếp cận kỹ thuật sản xuất, được hướng dẫn quy trình và kết nối với các đơn vị thu mua.

Đây chính là điểm khác biệt quan trọng của sản xuất cà phê theo chuỗi. Người nông dân không còn đứng một mình trước thị trường mà bắt đầu trở thành một mắt xích trong quá trình tạo ra giá trị của sản phẩm.

Theo tổng hợp của dự án, giá bán sản phẩm của nông dân tham gia các chuỗi có thời điểm tăng từ 17,5% đến 171,4% so với thị trường. Những con số ấy cho thấy khi chất lượng, quy trình sản xuất và thị trường được kết nối, giá trị của hạt cà phê không còn chỉ nằm ở sản lượng.

Một quả cà phê chín được thu hái đúng thời điểm, được sơ chế đúng kỹ thuật và đưa vào một chuỗi tiêu thụ phù hợp có thể tạo ra giá trị cao hơn nhiều so với việc bán nguyên liệu thông thường. Và quan trọng hơn, người nông dân bắt đầu nhìn thấy tương lai của mình không chỉ ở những mùa thu hoạch, mà trong cả hành trình tạo dựng giá trị cho sản phẩm.

Để cây cà phê trở thành sinh kế bền vững

Dẫu vậy, hành trình phát triển cà phê bền vững ở Lạc Dương vẫn còn nhiều việc phải làm.

Thực tế triển khai các chuỗi liên kết cho thấy sản lượng cà phê đưa vào chuỗi vẫn còn hạn chế. Chất lượng sản phẩm chưa phải lúc nào cũng đáp ứng đầy đủ yêu cầu của doanh nghiệp thu mua. Năng lực của các tổ hợp tác, hợp tác xã cần tiếp tục được nâng lên để có thể tổ chức sản xuất tốt hơn và duy trì mối liên kết lâu dài. Đây là những vấn đề không thể giải quyết trong một sớm một chiều.

Theo ông Bùi Quốc Huân, người nông dân cần thay đổi tập quán sản xuất, nâng chất lượng từ vườn cây và tuân thủ quy trình. Tổ hợp tác, hợp tác xã cần đủ năng lực tập hợp nông dân, tổ chức sản xuất và bảo đảm sản lượng. Doanh nghiệp cần thị trường ổn định và vùng nguyên liệu đáp ứng yêu cầu. Còn địa phương cần tạo môi trường thuận lợi để các bên cùng tham gia và chia sẻ lợi ích trong chuỗi giá trị.

Khi những lợi ích ấy gặp nhau, hạt cà phê sẽ không còn dừng lại ở cổng rẫy.

Từ những quả cà phê chín đỏ trên sườn núi Lang Biang, sản phẩm có thể tiếp tục đi qua các công đoạn sơ chế, chế biến, rang xay, truy xuất nguồn gốc rồi đến những thị trường xa hơn. Cùng với sản phẩm là câu chuyện về vùng đất, về người Cơ ho, người Lạch và về một phương thức sản xuất ngày càng biết trân trọng tự nhiên. Đó cũng là giá trị lớn của hướng đi bền vững.

Bởi phát triển cà phê không chỉ là làm ra nhiều hơn, mà còn phải làm ra tốt hơn. Một vườn cây có thể cho năng suất cao trong một vài mùa vụ, nhưng một vùng cà phê chỉ thực sự phát triển khi người dân có thể sống được với cây cà phê trong nhiều năm, khi đất đai vẫn màu mỡ, nguồn nước được bảo vệ và những cánh rừng quanh vùng vẫn được gìn giữ.

Dưới chân Lang Biang, câu chuyện ấy bắt đầu từ những thay đổi rất giản dị: người nông dân chọn hái quả chín, chăm chút hơn cho từng công đoạn sơ chế; những hộ cùng chung cách làm liên kết với nhau; doanh nghiệp tìm đến vùng nguyên liệu và cùng xây dựng thị trường.

Những thay đổi ấy chưa thể tạo nên một cuộc chuyển mình trong ngày một ngày hai, nhưng đang từng bước thay đổi cách người dân nhìn về cây cà phê và giá trị của công sức mình. Khi chất lượng được đặt lên trước sản lượng, khi người trồng có thể tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị, cây cà phê không chỉ cho thu nhập mà còn mở ra một sinh kế bền vững.

Giữa những triền núi Lang Biang, cây Arabica vẫn lớn lên theo mùa. Cùng với đó là một cách làm mới đang được vun đắp - làm cà phê gắn với chất lượng, liên kết và trách nhiệm với đất đai. Đó cũng là hướng để những hạt cà phê từ vùng cao Lạc Dương đi xa hơn, mang theo giá trị của vùng đất và câu chuyện của những người đã gắn bó với cây cà phê qua nhiều thế hệ.