“Đại ngàn hướng biển”: Ðòn bẩy nâng tầm Lâm Ðồng từ bản đồ quy hoạch mới

Tầm nhìn chiến lược

Quyết định số 2786/QĐ-UBND của UBND tỉnh phê duyệt Điều chỉnh Quy hoạch tỉnh thời kỳ 2021 - 2030, tầm nhìn đến năm 2050 không dừng lại ở một văn kiện kỹ thuật sau sáp nhập địa giới hành chính. Theo các chuyên gia quy hoạch, chất lượng của bản quy hoạch thể hiện sự tiến bộ vượt bậc trong tư duy tổ chức không gian và thiết kế đô thị và có thể nhận diện tương lai của vùng đất Lâm Đồng qua các điểm sáng đáng chú ý. Đó là, tư duy tổ chức không gian vĩ mô rất hợp lý, bởi quy hoạch đã phá vỡ sự cô lập của địa hình đồi núi bằng việc thiết lập cấu trúc không gian “cao nguyên - trung du - duyên hải”. Kế đến giải pháp đô thị hóa đa trung tâm và mô hình “Đô thị vệ tinh” được xem như bước đi rất đúng đắn của quy hoạch, nhằm giải cứu Đà Lạt khỏi nguy cơ quá tải hạ tầng và phá vỡ cảnh quan. Đồng thời tiên phong áp dụng mô hình TOD (Transit-Oriented Development) được các kiến trúc sư đánh giá rất cao vì Lâm Đồng đưa mô hình phát triển đô thị gắn với giao thông công cộng vào quy hoạch. Cuối cùng tôn trọng tự nhiên và bảo tồn bản sắc văn hóa vì một bản quy hoạch kiến trúc xuất sắc không chỉ biết xây dựng mà còn phải biết “giữ gìn”.

Trong nhiều thập kỷ, bài toán phát triển của khu vực Nam Tây Nguyên và Duyên hải cực Nam Trung Bộ luôn vấp phải những nghịch lý địa kinh tế mang tính cố hữu. Trong khi Lâm Đồng và Đắk Nông (cũ) giàu tài nguyên đất đỏ bazan, khoáng sản chiến lược và nông nghiệp công nghệ cao nhưng lại là những vùng lõi nội địa khép kín, phụ thuộc hoàn toàn vào những cung đường đèo hiểm trở. Ngược lại, Bình Thuận (cũ) lại sở hữu gần 200 km bờ biển, cửa ngõ hàng hải quốc tế và trữ lượng năng lượng tái tạo vô tận, nhưng lại thiếu một hậu phương công nghiệp - nguyên liệu đủ sâu rộng để bứt phá.

Chính vì thế, theo ông Lê Quang Trung - Chủ tịch Hội Quy hoạch Phát triển đô thị Lâm Đồng, Quyết định 2786/QĐ-UBND đã xử lý hài hòa nút thắt lịch sử ấy bằng nguyên tắc kế thừa khoa học từ 3 đồ án quy hoạch tỉnh trước sáp nhập và được phê duyệt năm 2023. Lần đầu tiên, một cấu trúc không gian lãnh thổ tích hợp hoàn chỉnh được định hình với “cao nguyên - trung du - duyên hải”. Hãy thử hình dung, nếu như khu vực cao nguyên được định vị là “bộ não” sinh thái và tri thức, nông nghiệp công nghệ cao xuất khẩu, đô thị di sản, trung tâm đổi mới sáng tạo và công nghiệp khai thác chế biến sâu có kiểm soát; thì khu vực trung du đóng vai trò vùng chuyển tiếp xung lực, giải quyết khâu tinh chế nông - lâm sản và phân phối logistics liên vùng; còn khu vực duyên hải và biển đảo trở thành mặt tiền đột phá kinh tế biển với tâm điểm là khu kinh tế ven biển phía Nam, cụm cảng nước sâu quốc tế và đặc khu biển đảo Phú Quý.

Sự kết nối giữa 3 tầng nấc này được bảo chứng bởi Hành lang kinh tế Đông - Tây trung tâm (kết nối Cửa khẩu quốc tế Bu Prăng - Gia Nghĩa - Bảo Lộc - Phan Thiết - Cảng biển Sơn Mỹ). Trục cao tốc mới được ví như “mũi tên xuyên tâm”, đưa hàng hóa, khoáng sản và nông sản từ biên giới Tây Nguyên thẳng tiến ra cảng biển chỉ trong vài giờ xe chạy. Như vậy, điểm nghẽn liên kết vùng bị bẻ gãy, nhường chỗ cho một chuỗi giá trị logistics tuần hoàn và khép kín.

Tái cấu trúc chuỗi giá trị công nghiệp

Bản quy hoạch điều chỉnh cho thấy đã tái cấu trúc lại toàn bộ các cụm ngành mũi nhọn theo hướng chuẩn mực công nghiệp hiện đại. Đòn bẩy công nghiệp nặng mang tầm vóc quốc gia được đặt vào chuỗi giá trị khép kín “bô-xít - alumin - luyện nhôm - chế biến sâu sau nhôm”. Thay vì khai thác phân tán, quy hoạch gom toàn bộ tiềm năng tài nguyên của vùng Tân Rai và Nhân Cơ thành một tổ hợp luyện kim quy mô lớn. Bên cạnh lộ trình nâng công suất các nhà máy hiện hữu, cùng với sự xuất hiện của các nhà máy điện phân nhôm và chuỗi công nghiệp phụ trợ sẽ biến Lâm Đồng thành trung tâm cung ứng vật liệu nhôm hàng đầu cả nước và khu vực.

Tương tự, ở dải ven biển, quy hoạch tập trung hóa công nghiệp chế biến sâu sa khoáng titan và việc định hướng sản xuất bột màu pigment, xỉ titan, rutil nhân tạo và hợp kim ferro titan thay vì bán quặng tinh chính là câu trả lời bền vững cho bài toán khai thác tài nguyên gắn với kiểm soát môi trường. Đặc biệt, công nghiệp chế biến sâu chỉ có thể cất cánh khi giải quyết được “cơn khát” năng lượng. Với sự cộng hưởng từ không gian ven biển, Lâm Đồng xác lập vị thế trung tâm năng lượng sạch hàng đầu quốc gia. Từ tổ hợp nhiệt điện khí LNG Sơn Mỹ, trung tâm điện lực Vĩnh Tân cho đến các trang trại điện gió ngoài khơi, thủy điện tích năng và công nghệ hydro/amoniac xanh, tỉnh đang tạo ra nguồn phát dồi dào, ổn định. Đây chính là “thỏi nam châm” năng lượng xanh đáp ứng các tiêu chuẩn chứng chỉ carbon khắt khe, sẵn sàng đón nhận làn sóng dịch chuyển dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) thế hệ mới.

Không chỉ dừng lại ở công nghiệp nặng, quy hoạch còn tạo bước đi táo bạo vào nền kinh tế tương lai khi lựa chọn cao nguyên Di Linh làm cực phát triển công nghệ cao và dữ liệu lớn. Khí hậu mát mẻ tự nhiên cùng nguồn nước trù phú là điều kiện lý tưởng để Di Linh đón đầu các trung tâm dữ liệu (data center), thử nghiệm trí tuệ nhân tạo (AI), đào tạo nhân lực công nghệ bán dẫn. Kết hợp cùng Khu công nghệ cao và thử nghiệm kinh tế tầm thấp (drone/UAV trong nông - lâm nghiệp), tỉnh đang từng bước hiện thực hóa mục tiêu đưa kinh tế số chiếm 30% tổng quy mô GRDP.

Tư duy kiến tạo và lời giải dòng vốn

Một bản quy hoạch dù tham vọng đến đâu cũng sẽ chỉ là bản vẽ trên giấy nếu thiếu đi cơ chế vận hành thị trường và quyết tâm chính trị cụ thể. Bài toán lớn nhất đặt ra cho Lâm Đồng là làm thế nào để huy động thành công 1 - 1,1 triệu tỷ đồng (tương đương 38 - 42 tỷ USD) vốn đầu tư xã hội trong 5 năm tới? Câu trả lời nằm ở sự đổi mới triệt để về tư duy thể chế. Bởi trong cơ cấu vốn quy hoạch, ngân sách nhà nước chỉ chiếm khoảng 18 - 20% với vai trò vốn mồi kích hoạt hạ tầng khung, còn lại hơn 80% phụ thuộc vào dòng vốn tư nhân và quốc tế.

Để dọn đường cho dòng vốn này, tại lễ công bố Quyết định 2786, Ủy viên Trung ương Đảng, Phó Bí thư Tỉnh ủy, Chủ tịch UBND tỉnh Hồ Văn Mười phát đi thông điệp thay đổi triệt để về tư duy quản trị “chuyển từ cơ chế quản lý sang phục vụ và kiến tạo phát triển”. Qua đó, Chủ tịch UBND tỉnh Hồ Văn Mười hiệu triệu “xem dự án của doanh nghiệp là dự án của chính mình”. Cam kết này đồng nghĩa với việc chính quyền tỉnh phải quyết liệt rà soát, xử lý dứt điểm các dự án treo, khơi thông quỹ đất sạch, đơn giản hóa thủ tục hành chính và đẩy mạnh mô hình đối tác công - tư (PPP).