Đánh giá thực lực mạng lưới phòng không đa tầng của Iran

Mạng lưới phòng không Iran là một hệ thống phòng thủ tích hợp nhiều tầng lớp, kết hợp giữa vũ khí từ thời Liên Xô, khí tài phương Tây và các nền tảng nội địa hóa nhằm đối phó với các mối đe dọa từ trên không.

Sau khi Israel và Mỹ tiến hành các cuộc không kích phối hợp nhằm vào Iran từ ngày 28/2, câu hỏi về năng lực thực sự của hệ thống phòng không Iran trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Trang tin Defense Express (Ukraine) đã phân tích các hệ thống này theo trình tự từ tầm xa đến tầm ngắn nhằm xác định khả năng chống chọi của Tehran trước công nghệ quân sự phương Tây.

Lớp phòng thủ tầm xa: Từ công nghệ S-200 đến Bavar-373

Xương sống lịch sử của phòng không chiến lược Iran là hệ thống S-200 từ thời Liên Xô. Qua nhiều thập kỷ, Tehran đã nội địa hóa và nâng cấp hệ thống này, phát triển các loại tên lửa tự sản xuất như Fajr-8 (tầm bắn 200–250 km) và Ghareh (tầm bắn 250–350 km).

Song song đó, Iran phát triển dòng tên lửa Sayyad với nhiều biến thể đáng chú ý:

• Sayyad-1: Có nguồn gốc từ hệ thống HQ-2 của Trung Quốc, tầm bắn 20–100 km.
• Sayyad-2: Được chế tạo dựa trên tên lửa RIM-66 của Mỹ, tầm bắn 60–100 km.
• Sayyad-3: Tầm bắn mở rộng lên 150–200 km.
• Sayyad-4: Sử dụng cho hệ thống Bavar-373 với tầm bắn 300 km.
• Sayyad-4B: Phiên bản mới nhất với hệ thống đẩy hai tầng, đạt tầm bắn lên đến 400 km.

Bên cạnh đó, hệ thống Talash và Khordad-15 đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ không phận. Talash-4 tích hợp radar điều khiển hỏa lực Ofogh, trong khi Khordad-15 sử dụng radar mảng pha tiên tiến, có khả năng tấn công nhiều mục tiêu cùng lúc và đối phó với máy bay tàng hình ở khoảng cách 150 km.

Vai trò của S-300PMU-2 và Bavar-373

Năm 2016, Nga đã bàn giao 4 hệ thống S-300PMU-2 cho Iran, cung cấp khả năng theo dõi đa mục tiêu với tên lửa 48N6E2 (tầm bắn 200 km). Tuy nhiên, số lượng chỉ 4 hệ thống là quá ít so với diện tích lãnh thổ rộng lớn, khiến chúng chỉ có thể bảo vệ các cơ sở hạ tầng trọng yếu như các địa điểm hạt nhân.

Đối trọng nội địa của S-300 là hệ thống Bavar-373. Theo đánh giá từ các nguồn mở, Iran hiện có ít nhất hai khẩu đội đang hoạt động. Đến năm 2024, nước này tiếp tục công bố hệ thống đánh chặn tên lửa đạn đạo Arman với tầm bắn khoảng 120 km, dù quy mô triển khai thực tế vẫn là một ẩn số.

Hệ thống phòng thủ tầm trung và tầm ngắn

Ở tầng thấp hơn, Iran duy trì hơn 150 bệ phóng MIM-23 Hawk nhập khẩu từ Mỹ hoặc phiên bản nội địa Mersad. Các dòng tên lửa Raad-1, Raad-2 và Khordad-3 hiện nay tạo thành xương sống cho khả năng tác chiến tầm trung.

Đối với phòng thủ tầm ngắn, Tehran kết hợp hệ thống Tor-M1 nhập khẩu từ Nga với các nền tảng nội địa như Azarakhsh, Zubin, Ya Zahra-3 và Herz-9. Chiến lược tại phân khúc này nhấn mạnh vào số lượng lớn và khả năng phân tán lực lượng để tăng tỷ lệ sống sót.

Khoảng cách giữa thông số tuyên bố và hiệu quả thực tế

Dù các con số trên lý thuyết cho thấy Iran sở hữu hàng nghìn bệ phóng, các chuyên gia từ Defense Express cảnh báo về năng lực hậu cần và công nghiệp thực sự của một quốc gia chịu trừng phạt suốt 4 thập kỷ. Hiệu quả chiến đấu thực tế đang là dấu hỏi lớn sau các sự kiện gần đây.

Theo báo cáo từ tờ Jerusalem Post, trong các cuộc tấn công vào tháng 10/2024, mạng lưới radar của Iran đã bị gián đoạn nghiêm trọng, thậm chí bị "đóng băng" trong suốt quá trình Israel triển khai chiến dịch. Đặc biệt, các thành phần của hệ thống S-300PMU-2 được cho là đã bị hư hại.

Phân tích từ Chiến dịch Cơn thịnh nộ dữ dội (Epic Fury) bắt đầu từ ngày 28/2 cho thấy máy bay nước ngoài đã xâm nhập sâu vào không phận Iran và tấn công các mục tiêu nhạy cảm. Điều này bộc lộ những điểm yếu về khả năng tích hợp radar, tính cơ động và khả năng chống tác chiến điện tử của Tehran, cho thấy hiệu quả thực tế có thể thấp hơn nhiều so với các tuyên bố chính thức.