Đặt quyền trẻ em ở vị trí trung tâm trong chính sách nuôi con nuôi

Đừng để những bất cập trong thủ tục ảnh hưởng đến quyền lợi của trẻ

Một trong những vấn đề được đại biểu Dương Khắc Mai, Phó trưởng Đoàn ĐBQH tỉnh Lâm Đồng đặt ra là nguy cơ xung đột lợi ích trong quá trình giải quyết cho trẻ làm con nuôi tại các cơ sở trợ giúp xã hội.

Theo đại biểu, dự thảo quy định một phần khoản đóng góp của người nước ngoài, người Việt Nam định cư ở nước ngoài nhận trẻ tại cơ sở trợ giúp xã hội được sử dụng để chi trả thù lao cho nhân viên cơ sở. Trong khi đó, chính cơ sở này tham gia rà soát, đánh giá, đề nghị giải quyết cho trẻ làm con nuôi và đại diện cơ sở phải thể hiện ý kiến đồng ý bằng văn bản.

Việc một cơ sở vừa tham gia đánh giá, đề xuất, vừa có nhân viên được hưởng thù lao liên quan đến việc cho trẻ làm con nuôi có thể phát sinh xung đột lợi ích. Đại biểu lưu ý, đây là nguy cơ cần phòng ngừa, không phải nhận định đã có hành vi trục lợi.

Từ đó, đại biểu đề nghị luật quy định khoản đóng góp phải được quản lý, hạch toán minh bạch, chịu kiểm tra; thù lao căn cứ vào công việc thực tế, theo định mức, không gắn với số trẻ được cho làm con nuôi hoặc kết quả ghép trẻ. Đặc biệt, khoản đóng góp không được chi phối việc đánh giá, đề xuất và đồng ý cho trẻ làm con nuôi.

Không chỉ ở khâu thực hiện thủ tục, đại biểu Dương Khắc Mai còn quan tâm đến những hệ quả có thể phát sinh khi quyết định nuôi con nuôi bị hủy bỏ hoặc thu hồi.

Theo đại biểu, quy định quyết định bị hủy bỏ, thu hồi không có hiệu lực thi hành kể từ thời điểm giao nhận con nuôi có thể dẫn đến cách hiểu mọi hệ quả pháp lý của quan hệ nuôi con nuôi đều bị phủ nhận từ đầu. Trong khi đó, có những trẻ đã sống nhiều năm trong gia đình nhận nuôi, phát sinh quyền tài sản, quyền thừa kế hoặc các giao dịch do người đại diện xác lập.

Nếu không có nguyên tắc xử lý phù hợp, việc khắc phục quyết định trái pháp luật có thể khiến chính trẻ em phải chịu thiệt hại dù các em không có lỗi. Vì vậy, đại biểu đề nghị bổ sung nguyên tắc bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp đã phát sinh của con nuôi và người thứ ba ngay tình theo pháp luật dân sự; không buộc con nuôi hoàn trả chi phí chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục đã được thực hiện; người có lỗi phải chịu trách nhiệm bồi thường theo quy định.

Một tình huống khác cũng cần được cân nhắc là khi cha mẹ nuôi qua đời hoặc không còn khả năng trực tiếp chăm sóc trẻ. Dự thảo bổ sung những trường hợp này làm căn cứ chấm dứt việc nuôi con nuôi. Tuy nhiên, theo đại biểu Dương Khắc Mai, không còn khả năng trực tiếp chăm sóc không đồng nghĩa với việc phải chấm dứt quan hệ nuôi con nuôi.

Chẳng hạn, cha mẹ nuôi qua đời nhưng trẻ vẫn được ông bà hoặc các thành viên khác trong gia đình nuôi chăm sóc an toàn, ổn định. Việc chấm dứt quan hệ nuôi con nuôi trong trường hợp này có thể làm chấm dứt quyền, nghĩa vụ của trẻ với các thành viên khác trong gia đình nuôi, dù mối quan hệ đó vẫn đang bảo vệ tốt cho trẻ.

Đại biểu đề nghị trước khi quyết định chấm dứt, Tòa án phải xem xét khả năng giám hộ, chăm sóc trong gia đình nuôi; nguyện vọng, sự gắn bó và quyền lợi lâu dài của trẻ. Việc chấm dứt chỉ nên thực hiện khi thực sự cần thiết vì lợi ích tốt nhất của trẻ em.

Một mái ấm mới phải bắt đầu từ sự thấu hiểu và tiếp nối trách nhiệm

Nếu đại biểu Dương Khắc Mai tập trung vào các cơ chế kiểm soát và bảo vệ quyền lợi pháp lý của trẻ, thì đại biểu Cil Bri, Đoàn ĐBQH tỉnh Lâm Đồng, lại đưa đến nghị trường những vấn đề gần gũi từ thực tiễn vùng đồng bào dân tộc thiểu số, vùng sâu, vùng xa.

Theo đại biểu, sự tự nguyện trong việc cho con làm con nuôi chỉ thực sự có ý nghĩa khi cha mẹ và trẻ hiểu đầy đủ quyết định của mình. Tại một số buôn, làng, người dân chủ yếu sử dụng tiếng dân tộc trong sinh hoạt. Nếu việc tư vấn chỉ thực hiện bằng tiếng Việt rồi lấy chữ ký, người dân có thể chưa phân biệt rõ giữa việc cho con làm con nuôi với việc nhờ người khác chăm sóc tạm thời, nhất là khi gia đình đang gặp khó khăn.

Đại biểu đề nghị bổ sung nguyên tắc tư vấn, giải thích và lấy ý kiến phải bằng ngôn ngữ, phương thức mà người được lấy ý kiến có thể hiểu; phù hợp với độ tuổi, mức độ trưởng thành của trẻ và có hỗ trợ ngôn ngữ, tâm lý khi cần thiết. Đồng thời, cần làm rõ trách nhiệm huy động người hỗ trợ khách quan, giữ bí mật, không có xung đột lợi ích, tránh để gia đình phải tự tìm người phiên dịch và tự lo chi phí.

Một vấn đề khác được đại biểu Cil Bri quan tâm là lựa chọn gia đình phù hợp với từng trẻ. Đại biểu đồng tình với việc dự thảo bổ sung các yếu tố văn hóa, dân tộc, tôn giáo, ngôn ngữ và nhu cầu đặc thù của trẻ khi xem xét gia đình nhận nuôi. Tuy nhiên, việc đánh giá cần gắn nhu cầu cụ thể của từng trẻ với khả năng đáp ứng của gia đình, nhất là hỗ trợ thích nghi về ngôn ngữ, văn hóa, sức khỏe và duy trì mối liên hệ phù hợp với người thân.

Đại biểu nhấn mạnh, đề xuất này không có nghĩa trẻ chỉ được nhận nuôi bởi gia đình cùng dân tộc, mà nhằm lựa chọn gia đình có khả năng đáp ứng tốt nhất lợi ích của trẻ, đồng thời giúp cha mẹ nuôi chuẩn bị đầy đủ điều kiện chăm sóc, nuôi dưỡng.

Đặc biệt, việc tìm được một mái ấm mới không có nghĩa trẻ phải đánh mất nguồn cội của mình. Đại biểu đồng tình với quy định lưu trữ vĩnh viễn hồ sơ nuôi con nuôi, nhưng cho rằng cần bảo đảm thông tin đầy đủ, trung thực và có thể truy xuất. Những nội dung chưa được xác minh phải ghi đúng tình trạng, không suy đoán để hoàn thiện hồ sơ.

Đại biểu đề nghị xác định đầu mối hướng dẫn con nuôi tìm hiểu nguồn gốc, đồng thời bảo vệ bí mật đời tư của những người liên quan. Bởi như đại biểu chia sẻ: “Hồ sơ được lập hôm nay có thể là con đường để một người tìm lại nguồn cội nhiều năm sau.”

Từ góc độ tiếp cận thủ tục, đại biểu Cil Bri cũng đề nghị cơ quan giải quyết chủ động khai thác, phối hợp xác minh dữ liệu, không yêu cầu người dân nộp lại giấy tờ đã có và khai thác được trên môi trường điện tử. Với những địa bàn khó khăn, cần duy trì hình thức tiếp nhận, hướng dẫn trực tiếp để người dân không phải đi lại nhiều lần khi dữ liệu chưa đồng bộ.

Đáng chú ý, trách nhiệm bảo vệ trẻ không thể dừng lại ở thời điểm hoàn tất thủ tục giao nhận. Đại biểu đề nghị làm rõ đầu mối tiếp nhận phản ánh khi trẻ khó hòa nhập hoặc có dấu hiệu bị xâm hại; trách nhiệm phối hợp giữa cấp xã, nhà trường và người làm công tác xã hội để kịp thời kết nối hỗ trợ tâm lý, y tế, giáo dục. Việc hỗ trợ cần được thực hiện kín đáo, bảo vệ đời tư, tránh để trẻ bị kỳ thị vì là con nuôi.

Thông điệp mà đại biểu Cil Bri gửi đến nghị trường cũng là điểm nhấn cho những kiến nghị về dự án luật: “Mỗi trẻ em cần một mái ấm an toàn và bền vững”.