Đền Năng Yên thuộc xã Năng Yên - huyệnThanh Ba được công nhận là Di tích lịch sử văn hóa. Nơi đây thờ Tam Vị ĐạiVương: Cả Ngọ Cao Sơn, Nhị Ngọ Cao Sơn, Út Ngọ Cao Sơn, là những tướng lĩnh tài ba xuấtchúng đã có công giúp vua Hùng Vương thứ 17 tức vua Hùng Nghị Vương đánh tangiặc Thục, dẹp hổ lang và trấn giữ vùng đất này ngay từ thuở bình minh của dântộc.
Ngôi đền Năng Yên còn giữ được nhiều di vật quý nhưSắc phong, Ngọc phả, Ngai thờ… Trong đền còn giữ được những thư tịch là bằngchứng ghi tạc công đức của Tam Vị Đại Vương mà nhân dân Năng Yên phụng thờ, tônkính, lưu truyền đến đời nay. Nơi đây còn bảo lưu phong tục lễ hội truyền thốngcủa người dân Năng Yên, khi du khách đến đây có thể trực tiếp được tham gianhững trò chơi dân gian như: Cờ người, nhún đu, bóng chuyền, chọi gà… các tròchơi đều mang đậm bản sắc dân gian.
Đền Năng Yên được xây dựng vào thời Hậu Lê và tu sửavào thời Nguyễn, song vẫn giữ được kiến trúc gỗ hoàn chỉnh, kiến trúc được tạotác hoàn hảo, với một số tiêu bản nghệ thuật điêu khắc gỗ cổ dân gian độc đáohòa đồng với không gian đẹp, thoáng, vươn tỏa tràn đầy sinh lực giữa không gianrộng lớn của núi rừng Năng Yên. Với thủ pháp nghệ thuật tạo hình các nghệ nhânxưa đã để lại các tác phẩm điêu khắc, trang trí với đề tài Nho giáo hết sứcphong phú. Toàn bộ các mảng nghệ thuật để lại ấn tượng độc đáo có kiến trúc gỗcổ mới phô hết tài năng của cha ông. Đây là những giá trị tinh thần văn hóatruyền thống quý báu của dân tộc.
Đền Năng Yên có mặt bằng khá rộng, khi đi qua cổngđền phía bên tay phải là Đền Giếng thờ Mẫu Mẹ (người đã có công sinh ra Tam VịĐại Vương), đi thẳng vào là Đền chính thờ Tam Vị Đại Vương và bên cạnh là đềnthờ các quan đã bảo vệ các vị. Phía bên trên là Đền Thượng đang được xây dựng,nơi đây ba vị đã hóa về trời. Bên cạnh đền thờ về phía tay trái là khu đất rộngđược dùng để tổ chức các trò chơi dân gian trong dịp lễ hội.
Cứ vào dịp mùng 7 tháng giêng hàng năm, dân làng NăngYên lại mở hội cầu tế để tưởng nhớ công đức của Tam Vị Đại Vương và cầu xin TamCông ban cho mưa thuận gió hòa, cho muôn nhà được hạnh phúc. Lễ hội đền được tổchức trang nghiêm và được phục dựng theo đúng nghi thức của lễ hội, gồm lễ rướckiệu, lễ rước mẫu là các thiếu nữ trẻ trung xinh đẹp được tuyển chọn tronglàng. Tiếp đó là lễ túc yết và lễ tế thần do các cụ cao tuổi trong làng đảmnhiệm, lễ hội còn phục dựng lại phần lễ rước nước, lễ tẩy trần.
Lễ hội Đền Năng Yên là một trong những lễ hội lớntrên quê hương đất Tổ, lễ hội đã cung cấp thêm tư liệu quý bổ sung cho nghiêncứu về thời đại Hùng Vương của dân tộc.
H.V (th)