Gia đình nghệ nhân Chăm bền bỉ giữ gìn nhạc cụ truyền thống

Hai thế hệ - một tình yêu văn hóa Chăm

Trong căn nhà ở thôn Phan Thanh, xã Hồng Thái, Nghệ nhân ưu tú Thổ Đồng vẫn dành nhiều thời gian bên những thân trống đang chế tác dở. Với người nghệ nhân đã gần 30 năm gắn bó với nghề, mỗi chiếc trống hoàn thành không chỉ là một sản phẩm thủ công mà còn chứa đựng những giá trị văn hóa được trao truyền qua nhiều thế hệ. Sinh năm 1959, ông Thổ Đồng được bà con địa phương quen gọi bằng cái tên thân mật “Đồng ghi-năng” hay “Đồng saranai”.

Ông là một trong số ít người hiện nay vừa biết biểu diễn vừa có khả năng chế tác trống ghi-năng, loại nhạc cụ giữ vai trò quan trọng trong đời sống văn hóa, tín ngưỡng của đồng bào Chăm. Theo ông Đồng, để làm ra một chiếc trống ghi-năng đạt yêu cầu, người thợ phải có kinh nghiệm, sự kiên nhẫn và kỹ thuật chế tác thành thạo. Gần 3 thập kỷ qua, ông đã làm ra hàng chục cặp trống, góp phần đáp ứng nhu cầu sử dụng nhạc cụ trong các nghi lễ truyền thống. Không dừng lại ở trống ghi-năng, ông còn tự tìm tòi cách chế tác trống paranưng.

Niềm đam mê của ông Đồng cũng ảnh hưởng đến các con. Trong số 5 người con, anh Thổ Vàng và Thổ Minh Vượng là 2 người tiếp nối tình yêu dành cho nhạc cụ dân tộc. Tại Hội thi thổi kèn saranai diễn ra ở di tích tháp Pô Sah Inư trong dịp Lễ hội Katê năm 2026, anh Thổ Vàng là một trong 9 thí sinh tham gia. Với tiếng kèn đầy nội lực cùng trang phục truyền thống nổi bật, anh đã để lại ấn tượng với ban giám khảo và người xem. Anh Vàng chia sẻ, từ nhỏ đã quan sát cha nghiên cứu, ghi chép nốt nhạc và tập thổi kèn saranai. Không được đào tạo bài bản, anh học bằng cách nghe, nhìn rồi làm theo. Đối với anh, việc tham gia hội thi chủ yếu để giao lưu và gìn giữ nhạc cụ mà ông bà để lại. Hiện anh vẫn tham gia phục vụ các nghi lễ truyền thống khi bà con có nhu cầu.

Khác với anh trai, Thổ Minh Vượng từng có thời gian hoạt động nghệ thuật chuyên nghiệp tại Nhà hát Ca múa nhạc Biển Xanh của tỉnh. Từ nền tảng âm nhạc Chăm, anh tiếp tục học hỏi cách sử dụng nhiều loại trống hiện đại như trống điện, trống ga, trống trầu và trống Tây Sơn. Theo anh Vượng, việc tiếp cận thêm các loại nhạc cụ giúp bản thân có điều kiện nghiên cứu, kết hợp âm nhạc truyền thống với những hình thức biểu diễn mới, qua đó góp phần phát triển và quảng bá nhạc cụ Chăm.

Mong nghề truyền thống có người kế tục

Dù các con đều có niềm đam mê âm nhạc dân tộc, Nghệ nhân ưu tú Thổ Đồng vẫn trăn trở về tương lai của nghề chế tác trống ghi-năng. Tuổi ngày càng cao, điều ông mong mỏi nhất là có điều kiện truyền lại những kiến thức, kinh nghiệm tích lũy được cho thế hệ trẻ. Ông kỳ vọng chính quyền địa phương quan tâm tổ chức các lớp truyền dạy để những nghệ nhân còn tâm huyết có cơ hội hướng dẫn con cháu, góp phần bảo tồn di sản văn hóa Chăm.

Đề cập đến việc bảo tồn nghề truyền thống, ông Nguyễn Ngọc Ẩn - Giám đốc Bảo tàng Cổ vật Mũi Né cho rằng, hiện chỉ còn khoảng 1 - 2 nghệ nhân biết chế tác trống ghi-năng. Vì vậy, cần có sự quan tâm đầu tư, đẩy mạnh quảng bá sản phẩm, giới thiệu nghề đến khách du lịch nhằm tạo sức hút và mở rộng thị trường tiêu thụ.

Theo các nhà nghiên cứu văn hóa Chăm, việc khuyến khích thế hệ trẻ học nghề cần đi đôi với những giải pháp bảo tồn lâu dài, tạo điều kiện để nghệ nhân truyền dạy và phát huy giá trị nhạc cụ trong đời sống đương đại.

Giữa những đổi thay của cuộc sống, gia đình Nghệ nhân ưu tú Thổ Đồng vẫn lặng lẽ tiếp nối công việc quen thuộc. Người cha miệt mài chế tác trống, những người con tiếp tục thổi kèn, đánh trống và học hỏi kinh nghiệm. Từ ngôi nhà nhỏ ấy, thanh âm truyền thống của đồng bào Chăm vẫn được gìn giữ, với hy vọng sẽ tiếp tục vang xa trong các thế hệ mai sau.