Giá đường giảm 3.000 đồng/kg khiến chuỗi liên kết mía đường đối diện nguy cơ đứt gãy

Ngành mía đường Việt Nam đang đối mặt với những thách thức nghiêm trọng khi giá đường liên tục giảm sâu, làm suy yếu chuỗi liên kết sản xuất giữa doanh nghiệp và người nông dân. Ông Nguyễn Văn Lộc - Chủ tịch Hiệp hội Mía đường Việt Nam (VSSA), nhận định nếu không có giải pháp bảo vệ thị trường kịp thời, nguy cơ đứt gãy toàn ngành là hiện hữu.

Áp lực tài chính đè nặng lên doanh nghiệp và nông dân

Từ đầu năm 2025 đến nay, giá đường tại thị trường nội địa đã giảm hơn 3.000 đồng/kg, hiện chỉ còn bằng 84% so với cùng kỳ năm trước. Trong khi đó, giá mua mía nguyên liệu tại Việt Nam vẫn duy trì ở mức 1,2-1,5 triệu đồng/tấn, cao hơn khoảng 1,5 lần so với Thái Lan. Sự chênh lệch này khiến các nhà máy đường rơi vào tình thế khó khăn khi chi phí đầu vào cao nhưng đầu ra lại bế tắc.

Đáng chú ý, lượng tồn kho từ niên vụ 2024/25 vẫn còn rất lớn, khiến nhiều doanh nghiệp chịu gánh nặng nợ vay và áp lực thoái vốn từ các ngân hàng. Để duy trì vận hành, một số nhà máy buộc phải hạ giá thu mua mía xuống quanh mức 1 triệu đồng/tấn. Với mức giá này, lợi nhuận của người trồng mía chỉ còn khoảng 25-40 triệu đồng/ha, thấp hơn đáng kể so với các loại cây công nghiệp khác như cà phê hay hồ tiêu.

Nghịch lý đường lậu và lỗ hổng quản lý thị trường

Mặc dù giá đường trong nước đang ở mức thấp hơn so với các quốc gia láng giềng, nhưng tình trạng đường nhập lậu vẫn diễn biến phức tạp. Theo VSSA, đây là một nghịch lý kinh tế do đường lậu trốn thuế và không phải chịu các chi phí về hóa đơn, chứng từ. Nguồn đường này chủ yếu có nguồn gốc từ Thái Lan, đi qua Campuchia và Lào trước khi tràn vào Việt Nam qua các tỉnh Tây Ninh, An Giang và Đồng Tháp.

Dữ liệu cho thấy hiệu quả kiểm soát thị trường đang có dấu hiệu giảm sút. Năm 2025, lực lượng chức năng chỉ thu giữ khoảng 270 tấn đường lậu, giảm mạnh so với mức 866,7 tấn của năm 2024. Tại khu vực biên giới Quảng Trị, các bến bãi tập kết đường lậu gần khu vực Lao Bảo đã tăng quy mô gấp ba lần chỉ trong hai năm qua, gây áp lực cạnh tranh không công bằng cho đường sản xuất nội địa.

Bài học từ các quốc gia trong khu vực

So với các nước láng giềng, hệ thống bảo hộ ngành mía đường của Việt Nam vẫn còn khá mỏng. Cụ thể:

• Philippines: Áp dụng cơ chế lưu kho đường nhập khẩu và chỉ cho phép tiêu thụ khi đường nội địa đã hết. Đồng thời, đánh thuế tiêu thụ đặc biệt rất cao đối với siro ngô (HFCS).
• Indonesia: Kiểm soát chặt chẽ bằng hệ thống cấp phép nhập khẩu và áp thuế tự vệ để bảo vệ nhà sản xuất trong nước.
• Thái Lan: Chính phủ duy trì các chính sách trợ giá trực tiếp và gián tiếp cho người nông dân, giúp họ đảm bảo lợi nhuận bất chấp biến động thị trường thế giới.

Hiệp hội Mía đường Việt Nam kiến nghị các cơ quan chức năng cần quyết liệt hơn trong việc xử lý các tuyến đường buôn lậu và áp dụng các biện pháp phòng vệ thương mại phù hợp với thông lệ quốc tế. Việc thiết lập một môi trường kinh doanh minh bạch và kiểm soát chặt chẽ dòng đường phá giá là yếu tố sống còn để duy trì chuỗi liên kết và sinh kế cho hơn 220.000 hộ nông dân hiện nay.