Giữ nhịp chiêng đại ngàn ở buôn Buôr

Góp phần làm nên sức sống ấy là những nghệ nhân đã dành nhiều năm gắn bó với chiêng, miệt mài gìn giữ những bài chiêng cổ, trao truyền kỹ năng diễn tấu và vốn tri thức văn hóa cho thế hệ sau.

Tiếng vọng của ký ức, niềm tự hào và bản sắc dân tộc

Buôn Buôr nằm bên dòng Sêrêpốk, nơi những nếp nhà dài, phong tục truyền thống và sinh hoạt cộng đồng góp phần tạo nên sắc thái văn hóa riêng của người Êđê.

Trong bức tranh ấy, cồng chiêng giữ một vị trí đặc biệt. Tiếng chiêng hiện diện trong các dịp Lễ Mừng lúa mới, Cúng bến nước, Cưới hỏi, Mừng nhà mới và nhiều nghi lễ quan trọng của cộng đồng.

Với người Êđê, cồng chiêng không đơn thuần là nhạc cụ phục vụ biểu diễn. Đằng sau những thanh âm trầm bổng là cả một hệ thống tri thức, tín ngưỡng và cách ứng xử được trao truyền qua nhiều thế hệ.

Tiếng chiêng vang lên trong ngày hội cũng là dịp để bà con gặp gỡ, sẻ chia niềm vui, cùng hướng về những giá trị chung đã làm nên bản sắc của buôn làng.

Nghệ thuật diễn tấu cồng chiêng Êđê mang những nét đặc trưng riêng về âm sắc, tiết tấu và kỹ thuật biểu diễn. Mỗi chiếc chiêng đảm nhận một nhịp điệu khác nhau, phối hợp với những chiếc còn lại để tạo nên bản hòa tấu hoàn chỉnh. Khi các nhịp nối tiếp, đan xen nhịp nhàng, tiếng chiêng trở nên sôi nổi, dồn dập, khi mạnh mẽ, thôi thúc, lúc ngân vang giữa không gian đại ngàn.

Nghệ nhân Ưu tú Y Sim Êban, buôn Buôr, xã Cư Jút là một trong những người am hiểu sâu sắc nghệ thuật diễn tấu cồng chiêng của dân tộc mình.

“

Người Ê đê có kỹ thuật đánh chiêng úp, dùng tay tạo thế úp khi đánh, giúp âm thanh vang lên nhanh, tạo nên nét đặc trưng trong nghệ thuật diễn tấu cồng chiêng.

Nghệ nhân Ưu tú Y Sim Êban, buôn Buôr, xã Cư Jút

Ông cho biết, để tạo nên một bản chiêng hay, người chơi phải nắm chắc nhịp điệu, biết lắng nghe và phối hợp với những thành viên trong đội. Mỗi người đảm nhận một phần âm thanh riêng, không được đánh trùng nhịp, bởi chỉ cần một người chơi sai cũng có thể ảnh hưởng đến sự hài hòa của cả dàn chiêng.

Không chỉ khác biệt ở cách phối hợp nhịp điệu, nghệ thuật đánh chiêng Êđê còn thể hiện sự tinh tế trong cách sử dụng dùi và lựa chọn vị trí đánh trên mặt chiêng. Chiêng núm thường được đánh bằng dùi gỗ có bọc vải mềm, trong khi chiêng bằng sử dụng dùi gỗ không bọc. Tùy từng loại chiêng và kỹ thuật diễn tấu, nghệ nhân tạo ra những sắc thái âm thanh riêng biệt.

Để thành thạo những kỹ thuật ấy, người chơi phải trải qua quá trình học hỏi, luyện tập lâu dài. Những bài chiêng không thể chỉ học bằng cách ghi nhớ nhịp điệu, mà còn cần sự cảm nhận âm thanh, khả năng lắng nghe và kinh nghiệm được tích lũy trong quá trình thực hành. Bởi vậy, những nghệ nhân am hiểu cồng chiêng chính là người nắm giữ một phần tri thức quý giá của cộng đồng.

Với Nghệ nhân Ưu tú Y Sim Êban, tình yêu cồng chiêng được nuôi dưỡng từ thuở nhỏ, qua những thanh âm ông nghe từ ông bà, cha mẹ. Lớn lên, ông tiếp tục học hỏi, tham gia các lớp tập huấn về chỉnh chiêng để nâng cao hiểu biết và kỹ năng của mình.

Ông kể, khi chiêng bị lệch âm, tiếng phát ra không còn trong và đúng như mong muốn, người am hiểu phải biết cách kiểm tra, điều chỉnh để khôi phục âm thanh. Trước khi chỉnh, nghệ nhân cần đánh thử từng chiếc, lắng nghe và nhận biết sự khác biệt về âm sắc. Đây là công việc đòi hỏi đôi tai tinh tế, kinh nghiệm và sự kiên trì, không phải ai cũng có thể làm thành thạo.

Nhờ vốn hiểu biết ấy, mỗi khi bà con chuẩn bị tổ chức lễ hội hoặc cần chỉnh sửa chiêng, ông Y Sim thường được tìm đến nhờ giúp đỡ. Công việc của ông vì thế không dừng lại ở biểu diễn, mà còn góp phần duy trì những bộ chiêng, bảo đảm các nhạc cụ tiếp tục được sử dụng trong sinh hoạt văn hóa của buôn làng.

Nối dài mạch nguồn di sản

Để tiếng chiêng không chỉ vang lên trong những dịp hội mà tiếp tục hiện diện trong đời sống cộng đồng, buôn Buôr duy trì đội cồng chiêng với sự tham gia của những người có chung niềm đam mê văn hóa truyền thống.

Được duy trì từ năm 2000, đội cồng chiêng đã trở thành nơi quy tụ các thành viên cùng học hỏi, luyện tập và tham gia biểu diễn trong những dịp sinh hoạt văn hóa của địa phương.

Nghệ nhân Ưu tú Y Ghong Êban cho biết, qua nhiều năm hoạt động, đội cồng chiêng không chỉ giúp các thành viên rèn luyện kỹ năng diễn tấu mà còn tạo điều kiện để những bài chiêng truyền thống được thực hành thường xuyên.

“

Với sự quan tâm của Đảng, Nhà nước, chính quyền các cấp, chúng tôi sẽ tiếp tục gìn giữ những phong tục của người Êđê để con cháu sau này vẫn biết và tự hào về văn hóa dân tộc mình.

Nghệ nhân Ưu tú Y Ghong Êban, buôn Buôr, xã Cư Jút

Đối với ông và những người gắn bó với đội chiêng, việc duy trì hoạt động là cách thiết thực để bảo vệ phong tục, tập quán của dân tộc mình.

Từ những buổi tập, các thành viên có cơ hội củng cố kỹ năng, ghi nhớ bài chiêng và học cách phối hợp với nhau. Khi tham gia biểu diễn, mỗi người không chỉ thể hiện phần nhịp của mình mà còn phải lắng nghe những người xung quanh, điều chỉnh cách đánh để tạo nên sự hòa hợp. Chính quá trình thực hành ấy giúp tri thức diễn tấu được duy trì, thay vì chỉ tồn tại trong ký ức của những người lớn tuổi.

Đối với các nghệ nhân, trao truyền cồng chiêng không đơn thuần là hướng dẫn cách cầm dùi hay đánh đúng nhịp. Điều quan trọng hơn là giúp thế hệ trẻ hiểu được ý nghĩa của tiếng chiêng trong đời sống người Êđê, biết trân trọng những giá trị mà cha ông để lại và có ý thức tiếp nối truyền thống.

Tuy nhiên, để di sản được tiếp nối bền vững, tâm huyết của nghệ nhân cần song hành với sự quan tâm của cộng đồng và chính quyền địa phương.

Việc tạo điều kiện để nghệ nhân truyền dạy, duy trì các đội chiêng, tổ chức hoạt động văn hóa phù hợp với phong tục và mở rộng cơ hội để người trẻ tiếp cận di sản có ý nghĩa quan trọng. Bởi nếu thiếu môi trường thực hành, tiếng chiêng có thể vẫn được nhắc đến như một biểu tượng văn hóa, nhưng sẽ khó giữ được vị trí vốn có trong đời sống cộng đồng.

Ông Hà Hữu Tài, Trưởng phòng Văn hóa - Xã hội xã Cư Jút cho biết, địa phương hiện có 4 Nghệ nhân Ưu tú là Y Sim Êban, Y Ghong Êban, Y Rít Êban và H’Đá Êya. Đây là những người có nhiều đóng góp trong việc thực hành, truyền dạy và gìn giữ các giá trị văn hóa truyền thống.

“

Sự hiện diện của đội ngũ nghệ nhân là nguồn lực quan trọng để địa phương tiếp tục triển khai các hoạt động bảo tồn, đồng thời khơi dậy niềm tự hào văn hóa trong cộng đồng.

Ông Hà Hữu Tài, Trưởng phòng Văn hóa - Xã hội xã Cư Jút

Bảo tồn cồng chiêng cũng cần gắn với việc phát huy giá trị di sản trong đời sống đương đại. Các hoạt động giao lưu, trình diễn và trải nghiệm văn hóa có thể tạo thêm cơ hội để người dân, nhất là thế hệ trẻ, hiểu hơn về nghệ thuật diễn tấu của dân tộc mình.

Khi được tổ chức phù hợp với phong tục và có sự tham gia chủ động của cộng đồng, những hoạt động ấy vừa góp phần lan tỏa giá trị di sản, vừa tạo thêm điều kiện để văn hóa truyền thống gắn với phát triển du lịch cộng đồng. Điều cốt lõi vẫn là tiếng chiêng phải được cất lên từ chính nhu cầu và niềm tự hào của người dân.

Bên dòng Sêrêpốk, những nhịp chiêng ở buôn Buôr vẫn tiếp tục ngân vang, mang theo câu chuyện về một cộng đồng luôn trân trọng cội nguồn.

Giữa những đổi thay của thời đại, hành trình gìn giữ cồng chiêng có thể bắt đầu từ những việc bình dị: một người nghệ nhân kiên nhẫn chỉnh lại âm chiêng, một đội chiêng bền bỉ luyện tập, một lớp trẻ tìm đến học bài chiêng của cha ông.

Từ những điều ấy, mạch nguồn văn hóa được nối dài, để tiếng chiêng đại ngàn không chỉ vọng về từ ký ức mà tiếp tục ngân vang trong hiện tại và tương lai của buôn Buôr.