Giữ tiếng nói, trao truyền hồn văn hóa các dân tộc ở Lâm Đồng

Giữ tiếng nói, lưu hồn văn hóa người M’nông

Tuổi đã cao nhưng ông Đa Cát Tư, già làng, người có uy tín ở xã Đam Rông 4, vẫn miệt mài gìn giữ những câu hát, lời kể và sử thi của người M’nông. Với già làng Đa Cát Tư, giữ tiếng nói của dân tộc không chỉ là giữ một phương tiện giao tiếp, mà còn là giữ cách nghĩ, cách sống và những giá trị mà cha ông đã trao truyền qua nhiều thế hệ. Vì vậy, ông thường xuyên khuyên bảo con cháu sử dụng tiếng M’nông, tìm hiểu những câu chuyện, bài hát, phong tục và biết trân trọng những giá trị văn hóa của dân tộc mình.

Với mong muốn những giá trị văn hóa mà cha ông để lại không bị mai một, ông đã kiên trì ghi chép hơn 5.000 bài hát, câu vè, dân ca. Ông cũng sưu tầm, biên soạn cuốn sách “Tác phẩm văn hóa dân gian dân tộc M’nông” gồm các bài ca dao, tục ngữ, khúc hát tỏ tình, đối đáp, giao duyên với hơn 633 câu hát được cộng đồng thể hiện trong các cuộc vui, lễ hội. Những cuốn sách, trang giấy về văn hóa dân tộc với ông là những “kho báu” chứa đựng ký ức, tâm hồn và tri thức của cộng đồng.

Với già làng Đa Cát Tư, giữ văn hóa trước hết là giữ tiếng nói, bởi ngôn ngữ là nơi lưu giữ cách nghĩ, cách cảm và những tri thức được cộng đồng tích lũy qua nhiều thế hệ. Vì vậy, ông thường xuyên khuyên bảo con cháu biết trân trọng tiếng nói của dân tộc mình, sử dụng tiếng M’nông trong gia đình, trong sinh hoạt cộng đồng và chủ động tìm hiểu những câu chuyện, bài hát, phong tục của cha ông.

Già làng Đa Cát Tư tâm sự, văn hóa của dân tộc mình là những gì cha ông để lại, từ tiếng nói, chữ viết, những bài hát, câu chuyện sử thi đến phong tục, tập quán. Nếu lớp trẻ không biết, không hiểu thì mai này những giá trị ấy sẽ dần mất đi. Vì vậy, còn sức ngày nào, tôi còn cố gắng ghi chép, kể lại và dạy cho con cháu ngày đó.

Tôi thường nhắc các cháu phải biết nói tiếng của dân tộc mình, phải hiểu những câu chuyện, bài hát của ông bà để lại. Giữ được tiếng nói, những câu chuyện, những phong tục tốt đẹp thì mới giữ được cái gốc, cái hồn của dân tộc mình.

Đưa tiếng dân tộc vào trường học

Thực hiện Nghị định số 82/2010/NÐ-CP của Chính phủ quy định việc dạy và học tiếng nói, chữ viết của dân tộc thiểu số trong các cơ sở giáo dục phổ thông, trung tâm giáo dục thường xuyên, công tác bảo tồn, phát triển tiếng nói, chữ viết của các dân tộc thiểu số trên địa bàn tỉnh Lâm Đồng đã đạt những kết quả đáng ghi nhận.

Toàn tỉnh hiện có 49/54 dân tộc cùng sinh sống. Tiếng Việt là ngôn ngữ giao tiếp chính thức, phổ biến trong cộng đồng, tiếng dân tộc thiểu số chủ yếu được sử dụng trong gia đình, họ hàng và các hoạt động sinh hoạt, nghi lễ truyền thống. Việc đưa tiếng dân tộc thiểu số vào trường học giúp học sinh có điều kiện sử dụng song song tiếng Việt và tiếng dân tộc, qua đó góp phần duy trì ngôn ngữ của cộng đồng.

Không chỉ học ngôn ngữ, các em còn được tiếp cận những kiến thức cơ bản về văn hóa dân tộc, văn học dân gian, phong tục tập quán, lễ hội, trò chơi dân gian và văn hóa ẩm thực. Qua đó, việc dạy tiếng dân tộc trở thành một phương thức giúp học sinh hiểu hơn về nguồn cội và bản sắc văn hóa của chính cộng đồng mình.

“

Năm học 2025 - 2026, toàn tỉnh có 563 trường tiểu học và 68 trường phổ thông có lớp tiểu học, với tổng số 327.349 học sinh; trong đó, có 81.587 học sinh dân tộc thiểu số, chiếm 24,9%; có 3.989 học sinh từ lớp 1 đến lớp 5 học tiếng dân tộc thiểu số.

Tỉnh duy trì dạy và học tiếng dân tộc thiểu số tại 15 trường tiểu học có đông đồng bào Chăm, Êđê, M’nông sinh sống. Hằng năm, tỷ lệ học sinh tiểu học hoàn thành chương trình môn học tiếng dân tộc thiểu số đạt 98% trở lên.

Cùng với việc dạy học trong nhà trường, các đơn vị, địa phương cũng tổ chức bồi dưỡng tiếng dân tộc thiểu số cho đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức công tác tại vùng đồng bào dân tộc. Đến nay, các trung tâm giáo dục nghề nghiệp, giáo dục thường xuyên đã tổ chức bồi dưỡng tiếng Chăm, Cơ Ho, Châu Mạ cho 2.757 cán bộ, công chức, viên chức.

Việc cán bộ cơ sở có thể sử dụng tiếng dân tộc không chỉ thuận lợi trong giao tiếp mà còn góp phần tăng cường sự gần gũi, tạo điều kiện để công tác tuyên truyền, vận động và thực hiện chính sách dân tộc sát với đời sống cộng đồng hơn.

Phó Giám đốc Sở Giáo dục và Đào tạo Lê Bá Cường cho biết, thời gian tới, đơn vị sẽ tiếp tục duy trì, nâng cao chất lượng dạy học tiếng dân tộc thiểu số ở cấp tiểu học, đồng thời, xây dựng đội ngũ giáo viên đủ về số lượng, bảo đảm chuyên môn, ưu tiên giáo viên là người dân tộc thiểu số am hiểu tiếng nói, chữ viết của dân tộc mình.

Cùng với đó, ngành giáo dục tham mưu đầu tư cơ sở vật chất, học liệu và tài liệu song ngữ, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ, số hóa dữ liệu ngôn ngữ, góp phần nâng cao chất lượng dạy học và bảo tồn tiếng nói, chữ viết các dân tộc thiểu số.

Khi thế hệ trẻ biết nói tiếng dân tộc, hiểu những câu chuyện, làn điệu và phong tục của cha ông, những giá trị văn hóa sẽ tiếp tục được trao truyền. Đây cũng là cách để tiếng nói, chữ viết không chỉ được lưu giữ mà còn trở thành một phần sống động trong đời sống hôm nay, góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa các dân tộc trên địa bàn Lâm Đồng.