Kỷ niệm với một người thầy

Theo tôi, một con người trước khi trở thành công chức hay người nông dân, người thầy đứng trên bục giảng hay người cha trong gia đình, quan chức hay thứ dân… tất tần tật phải có đạo đức và phẩm giá của một con người. Điều này tưởng chừng hiển nhiên nhưng qua thời gian, tôi nghiệm ra rằng khó thay, vì chứng khiến quá nhiều chuyện đạo đức xã hội và phẩm giá con người… “tuột thang” như chuyện quan chức tham ô, người sản xuất làm hàng giả, anh thanh niên lường gạt cụ già, con cái chửi cha mắng mẹ…

Tôi có một người thầy dạy tôi môn Toán hình học và đại số năm học lớp mười hai. Điều thầy dạy đầu tiên mà tôi chắc chắn lĩnh hội được là tôi quá dốt môn Toán, dốt không thể nào dốt hơn. Năm xưa tôi học ban A, môn Toán không phải là môn chính nên tôi tự nguyện để cho mình dốt tận cùng luôn cái môn học mà tôi mất căn bản từ năm lớp mười.

Dù tôi thành thật thưa thầy là với cái đầu đất của tôi thầy có cố công bao nhiêu cũng không nhét được mấy định luật định đề hay công thức toán học chi đó nhưng thầy vẫn kiên trì, không xao nhãng nhiệm vụ và cũng không nổi quạu với thằng học trò… ngu. Thầy vẫn thân mật với tôi và vài thằng bạn “xóm nhà lá” chơi là chính còn học là phụ. Nhiều sáng chủ nhật, mấy đứa tôi và thầy vẫn thân mật cà phê cà pháo ở quán cóc gần nhà thầy. Thầy chỉ khuyên đám tôi phải cố gắng học để thi đậu kỳ thi Tú tài hai sắp tới để còn có cơ may hoãn quân dịch vì lý do học vấn.

Thầy xổ thơ:

- Nhà thơ Bùi Giáng viết: “Xin chào nhau giữa con đường/ Mùa xuân phía trước miên trường phía sau”, còn các em mà thi rớt thì chỉ có “quân trường phía sau!”.

Riêng tôi, thầy nhỏ nhẹ khuyên thêm là ráng học các môn khác cho giỏi để kéo điểm môn Toán của thầy cho đủ điểm đậu kỳ thi cuối bậc trung học.

Người thầy dạy Toán của tôi có hai thú vui là đọc sách và hút thuốc. Tủ sách của thầy có nhiều tác phẩm văn học của các tác giả nổi tiếng trên thế giới từ Âu sáng Á dịch sang tiếng Việt. Tôi nhờ đọc ké tủ sách của thầy mà sớm làm quen với các tác phẩm kinh điển của thế giới để… tán phét với đám bạn tập tành sáng tác văn chương. Thầy đỡ đầu cho nhóm bạn liên lớp chúng tôi làm một tờ đặc san quay roneo có tên rất kêu, chuyên phổ biến các sáng tác thơ và truyện ngắn, tùy bút… là Hiện Diện Tuổi Việt Nam. Về sau, nghĩ lại không hiểu chúng tôi đã hiện diện thế nào trong bối cảnh xã hội lúc bấy giờ với cuộc chiến tranh càng lúc càng khốc liệt; có lẽ nổi bật nhất là tinh thần phản kháng chiến tranh trong các sáng tác, phản kháng vì sợ phải cầm súng. Đám học trò thành thị chúng tôi chỉ biết chiến tranh qua ánh sáng hỏa châu trong đêm xa xa cùng tiếng gầm đại bác vọng lại, dù trên cột cờ giữa sân trường của chúng tôi, vào một sớm mai đã từng có lá cờ Mặt trận Giải phóng bay trong gió không biết của bạn học nào đã treo lên, và có vài bạn học đã bỏ lớp bỏ trường đi theo tiếng gọi non sông.

Tủ sách của thầy có nhiều cuốn sách triết học. Ở đó, tôi bắt đầu làm quen với các trường phái triết học phương Đông phương Tây, dù chỉ hiểu lơ mơ và không mấy hứng thú đọc chúng. Tôi cũng lần đầu nhìn thấy ảnh các ông Karl Marx, Engel, Lê Nin, Stalin, Mao Trạch Đông và biết sơ lược về Cách mạng Tháng Mười ở Nga… trong tủ sách của thầy.

Một đêm đi chơi khuya về, chúng tôi thấy có nhiều Cảnh sát Dã chiến trước nhà thầy. Chúng tôi dừng xe bên này đường nhìn sang, biết họ đang lục soát nhà thầy. Đêm đó tôi không ngủ được vì lo lắng cho thầy, tôi không biết là cảnh sát có tìm thấy cuốn Nhật ký trong tù in khổ bằng bàn tay của Hồ Chí Minh mà thầy cho tôi ngồi đọc ngay tại tủ sách hay không. Những cuốn sách về các nhân vật lãnh đạo nước Nga, Tàu là sách xuất bản tại Sài Gòn nhưng còn tập thơ khổ nhỏ của lãnh tụ nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa mà thầy tôi cất giữ thì chắc chắn sẽ bị bắt. Sáng sau, tôi và một bạn đạp xe ngang nhà thầy rất sớm, đứng bên này đường nhìn sang, hồi hộp chờ thầy dắt xe Honda khỏi nhà để đi dạy học, hai thằng tôi mới cất được gánh nặng.

Thú vui thứ hai của thầy là hút thuốc. Thầy hút thuốc Half and half nhồi trong tẩu. Tôi không nói dóc chớ mùi thuốc này thơm dịu dàng trong tôi tới tận bây giờ, khi vào sớm mai thầy đứng ngoài hàng hiên lớp trên lầu thả làn khói mỏng manh vương vất, làm mấy đứa bạn lớp tôi ghiền thuốc lá cứ muốn xin thầy cho đi toa lét để lén rít vài hơi thuốc điếu, dù tụi nó hút thuốc Bastos nặng mùi.

Sau đêm bị xét nhà, dù cảnh sát không tìm thấy tài liệu nào chứng minh thầy là người của Mặt trận Giải phóng hay là người chống đối chính quyền nhưng thầy ôn tồn khuyên chúng tôi.

- Mấy em nghỉ chơi trò làm đặc san đi! Sắp thi cử rồi, lo học hành tử tế, coi chừng thi rớt rồi đi lính thì tàn đời trai.

Thầy chỉ nói nhỏ với tôi là người bà con cho thầy ở căn nhà bỏ không của họ tỏ ý lo ngại sau đêm cảnh sát xét nhà, vì có tin là cảnh sát nghi ngờ thầy gieo mầm mống phản kháng chính quyền trong đám học trò sắp đến tuổi lính, qua các bài tiêu điểm và các sáng tác trong tờ đặc san rô nê ô bày tỏ thái độ trước các vấn đề tiêu cực của xã hội.

Thầy buồn rầu:

- Thầy ở một mình, không vợ con; có các em tụ tập cũng đỡ trống vắng…

Thời gian này, những lúc không đến trường, chúng tôi học ôn thi, sáng tác văn nghệ, làm báo, ăn uống và ngủ nghỉ ở nhà thầy nhiều hơn ở nhà mình. Nay tan đàn xẻ nghé, đứa nào cũng buồn bực nhưng không biết làm gì hơn là… trở về mái nhà xưa.

Thị xã êm đềm với con sông chảy ngang trước khi ra biển. Các con sông chia hai phố thị bao giờ cũng thơ mộng. Cây cầu sắt thanh mảnh vắt ngang sông, mỗi sớm mai nước lớn mở rộng lòng sông, trời trong gió nhẹ lờ lững con đò nhỏ tiến về cửa biển. Các cô nữ sinh nghiêng che nón lá qua cầu, tay vịn hờ vạt áo dài sợ làm vướng víu bước chân. Chiếc cặp trên tay cô bỗng dưng nặng trĩu vì có một bạn nam cứ lẽo đẽo theo sau. Bạn không nói lời nào nhưng cô biết ánh mắt say đắm của người bạn chung lớp dán chặt vào người cô làm hai tà áo cứ la đà.

Ngang qua công viên với hàng trụ thấp, những cây vông vang nhiều năm tuổi thả những cánh hoa mảnh mai đỏ thắm lượn lờ trong gió. Thân già nua gai góc, xù xì mà sao cánh hoa nhỏ nhắn thế! Những cánh hoa mềm mại nhẹ nhàng bám vào vai áo trắng cô nữ sinh ngoan hiền khoan thai bước đến trường. Thầy và tôi có nhiều buổi sáng chủ nhật ngồi trên hàng trụ thấp nhìn xuống dòng sông tràn con nước lớn, vài chiếc thuyền đánh cá nổ máy âm âm mặt sông từ cửa biển rẽ nước chui qua cầu để về bến nhà; trong lòng thuyền những tay lưới cước lấp lóa, những rổ cá tươi trên be thuyền ánh lên trong nắng mai. Thầy và tôi lặng lẽ chìm vào cảnh vật quanh mình, không trò chuyện. Thầy trầm tư thả làn khói thuốc mỏng mảnh thơm nhẹ nhàng quấn quít quanh chỗ ngồi. Tôi nhiều lần có suy nghĩ và nói với thầy:

- Thầy là người bạn lớn của tụi em!

Thầy không nói gì, chỉ mỉm cười đồng tình.

Mùa hè năm đó chúng tôi bận rộn chuyện thi cử. Thầy đi coi thi ở tỉnh khác rồi về quê thăm gia đình. Mùa khai giảng đến, chúng tôi đứa vào Sài Gòn đứa ra Huế học đại học, có đứa suốt ngày ngồi quán cà phê chờ tới ngày trình diện đi lính. Còn thầy không trở về trường cũ, người ta đổi thầy đi dạy học ở một trường trung học tuốt miền Tây Nam Bộ. Chúng tôi chỉ biết chuyện này vào ngày khai giảng năm học mới và cũng không thắc mắc nhiều vì hiểu thầy là công chức thì thầy phải chấp hành lệnh thuyên chuyển của cấp trên thôi.

Mãi về sau này tôi mới biết lý do thầy không còn được dạy học ở ngôi trường trung học quê tôi nữa. Thầy từ giã thị xã êm đềm có con sông thơ mộng chảy ngang phố thị, có cây cầu sắt thanh mảnh sớm trưa những tà áo trắng cuống quýt qua cầu vì gió làm căng phồng vạt áo. Đám tôi xa một người thầy, một người anh lớn.

Thầy không bị thuyên chuyển vì chuyện dạy học, thi cử hay vi phạm lối sống, đạo đức của người đứng trên bục giảng. Thầy bị thuyên chuyển vì không cúi đầu trước cường quyền.

Thời gian này, công chức phải gia nhập Đảng Dân chủ do nhà cầm quyền thành lập nhưng thầy đã khẳng khái từ chối. Tôi không có dịp hỏi thầy cặn kẽ việc này nhưng qua thời gian gần gũi thầy, tôi hiểu rằng trong lòng thầy nung nấu một lý tưởng hoàn toàn đối nghịch với thể chế đang cầm quyền cai trị.

Một người thầy không chỉ là người truyền đạt tri thức mà còn phải là người có đời sống đạo đức và tôn trọng phẩm giá của mình.