Lâm Đồng phát huy giá trị tri thức bản địa trong phát triển bền vững

Những người miệt mài lưu giữ và truyền bá văn hóa Chăm

Trong tiến trình hội nhập và phát triển, việc bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống đang trở thành yêu cầu cấp thiết đối với nhiều địa phương.

Tại Lâm Đồng, nơi hội tụ không gian văn hóa đa dạng của 49 dân tộc anh em, tri thức bản địa ngày càng được nhìn nhận như một nguồn tài nguyên đặc biệt. Không chỉ lưu giữ bản sắc văn hóa, kho tàng tri thức được tích lũy qua nhiều thế hệ còn góp phần tạo nên những giá trị mới trong phát triển kinh tế, du lịch, giáo dục và xây dựng cộng đồng.

Ở phía Đông Lâm Đồng, cộng đồng người Chăm vẫn đang lưu giữ một hệ thống tri thức bản địa phong phú, trải dài từ ngôn ngữ, tín ngưỡng, lễ hội, nghề thủ công truyền thống đến nghệ thuật trình diễn dân gian.

Giữa nhịp sống hiện đại, khi nhiều giá trị truyền thống đứng trước nguy cơ mai một, vẫn có những con người lặng lẽ gìn giữ và trao truyền di sản văn hóa của dân tộc mình. Họ chính là những "gạch nối" giữa quá khứ và hiện tại, giữa truyền thống và tương lai.

Ở làng Chăm, xã Hàm Thuận Bắc, nghệ nhân Thông Long là một trong những người như thế. Không chỉ là người có uy tín trong cộng đồng, hơn 40 năm qua, ông còn dành trọn tâm huyết để gìn giữ tiếng kèn saranai - loại nhạc cụ gắn liền với đời sống tinh thần của đồng bào Chăm.

Bị cuốn hút bởi những thanh âm réo rắt của tiếng kèn trong các lễ hội truyền thống từ năm 13 tuổi, ông kiên trì học tập, rèn luyện để trở thành một trong số ít nghệ nhân thổi kèn saranai ở địa phương.

Đối với ông, giữ gìn tiếng kèn cũng chính là giữ gìn linh hồn của văn hóa Chăm. Ở tuổi ngoài 70, ông vẫn miệt mài truyền dạy cho thế hệ trẻ. Theo ông, việc trao truyền kỹ năng biểu diễn không chỉ nhằm duy trì một loại hình nghệ thuật, mà còn là cách gìn giữ ký ức, bản sắc và tâm hồn của dân tộc.

Đến nay, nghệ nhân Thông Long đã truyền dạy cho hơn 10 học trò có thể thay ông đảm nhiệm những vai trò quan trọng trong các lễ hội của cộng đồng. Đó không chỉ là thành quả của một quá trình bền bỉ mà còn là minh chứng cho sự tiếp nối giữa các thế hệ trong bảo tồn văn hóa truyền thống.

Không chỉ có tiếng kèn saranai, nghệ thuật hát ngâm Ariya cũng là một loại hình đặc sắc trong kho tàng văn hóa Chăm. Ariya không đơn thuần là âm nhạc hay thơ ca, mà còn là "trí nhớ cộng đồng", nơi lưu giữ lịch sử, phong tục, đạo lý và đời sống tinh thần của người Chăm qua nhiều thế hệ.

Những bài Ariya được ghi chép bằng chữ Chăm Akhar Thrah trong các thư tịch cổ. Giai điệu của loại hình nghệ thuật này có sự biến đổi linh hoạt theo cảm xúc của người thể hiện, khi nhẹ nhàng, sâu lắng như dòng suối, lúc mạnh mẽ như tiếng trống trong các lễ hội truyền thống.

Tuy nhiên, giống như nhiều loại hình văn hóa truyền thống khác, hát ngâm Ariya đang phải đối mặt với nguy cơ mai một. Ông Lâm Tấn Bình, Nghệ nhân Ưu tú ở làng Chăm Bình Tiến, xã Bắc Bình cho biết: "Để lưu giữ và bảo tồn âm nhạc dân gian Chăm, thời gian qua, Bảo tàng tỉnh Bình Thuận đã mở 2 lớp truyền dạy âm nhạc dân gian Chăm, mà cụ thể là hát ngâm Ariya của người Chăm tại xã Bắc Bình".

Bên cạnh âm nhạc dân gian, nhiều nghề thủ công truyền thống cũng đang được gìn giữ và trao truyền. Hơn 25 năm qua, nghệ nhân Đồng Gặt vẫn cần mẫn làm ra những chiếc mâm cao - vật phẩm mang ý nghĩa đặc biệt trong đời sống tâm linh của đồng bào Chăm.

Với ông, mỗi sản phẩm không chỉ là một vật dụng phục vụ tín ngưỡng mà còn là kết tinh của lòng thành kính và bản sắc văn hóa dân tộc.

Điều đáng mừng là ngày càng có nhiều người trẻ tham gia gìn giữ các nghề truyền thống. Em Thông Thị Tọa Đàm, thành viên trong gia đình nghệ nhân Đồng Gặt ở làng Chăm, xã Hàm Thuận Bắc, đang tiếp nối nghề bằng việc vẽ và sơn hoa văn trên những chiếc mâm cao.

Sự kế thừa ấy không chỉ góp phần bảo tồn nghề truyền thống mà còn tạo nên sợi dây gắn kết giữa các thành viên trong gia đình và cộng đồng.

Cùng với đó, Pô Achar Nguyễn Ngọc Quang ở làng Chăm Lâm Giang cũng đang âm thầm gìn giữ nghề làm mũ kalak và túi kadung - những vật phẩm gắn liền với đời sống tín ngưỡng của đồng bào Chăm. Điều đáng quý là ông luôn sẵn sàng truyền dạy cho những người có nhu cầu học hỏi để nghề truyền thống tiếp tục được duy trì và phát triển.

Kết nối di sản với phát triển kinh tế - xã hội

Thực tế cho thấy, tri thức bản địa có thể trở thành nguồn lực phát triển trong nhiều lĩnh vực. Trong du lịch, những giá trị văn hóa đặc sắc của đồng bào Chăm đang tạo nên sức hấp dẫn riêng đối với du khách.

Các lễ hội truyền thống, nghệ thuật biểu diễn dân gian, nghề gốm, nghề dệt, kiến trúc và ẩm thực đã trở thành những sản phẩm văn hóa có giá trị.

Trong nông nghiệp, nhiều kinh nghiệm sản xuất được đúc kết qua nhiều thế hệ vẫn còn nguyên giá trị. Các phương thức canh tác phù hợp với điều kiện khí hậu, tập quán sử dụng tài nguyên và kinh nghiệm thích ứng với môi trường tự nhiên là những bài học quý trong bối cảnh biến đổi khí hậu đang diễn biến ngày càng phức tạp.

Đặc biệt, tri thức bản địa còn góp phần củng cố tính gắn kết cộng đồng. Các thiết chế văn hóa truyền thống giúp duy trì những chuẩn mực ứng xử, tăng cường tinh thần đoàn kết và tạo nên sức mạnh nội sinh cho sự phát triển.

Nhận thức rõ vai trò của văn hóa trong phát triển bền vững, nhiều chủ trương, chính sách của tỉnh đã hướng đến việc bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống gắn với phát triển kinh tế, xây dựng nông thôn mới và phát triển du lịch cộng đồng.

Quan điểm lấy văn hóa làm nền tảng tinh thần của xã hội, vừa là mục tiêu, vừa là động lực phát triển đang từng bước được cụ thể hóa bằng nhiều chương trình, đề án và mô hình thực tiễn.

Biến tri thức thành nguồn lực cho tương lai

Trong bối cảnh chuyển đổi số và hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng, việc phát huy giá trị tri thức bản địa đòi hỏi sự tham gia của nhiều chủ thể, từ cơ quan quản lý nhà nước, các nhà nghiên cứu, đội ngũ trí thức đến cộng đồng dân cư.

Tại buổi gặp mặt đại biểu trí thức tiêu biểu của tỉnh vào tháng 4/2026, lãnh đạo tỉnh Lâm Đồng đã khẳng định vai trò quan trọng của đội ngũ trí thức trong nghiên cứu, bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống, đồng thời tạo ra những giá trị mới phục vụ sự phát triển của địa phương.

Tuy nhiên, tri thức bản địa chỉ thực sự phát huy giá trị khi được số hóa, hệ thống hóa và chuyển hóa thành những sản phẩm cụ thể phục vụ đời sống. Việc xây dựng cơ sở dữ liệu về văn hóa dân gian, ghi chép các tri thức truyền thống, số hóa hiện vật và phát triển các mô hình giáo dục văn hóa cộng đồng là những giải pháp cần được quan tâm trong giai đoạn hiện nay.

Lâm Đồng đang bước vào giai đoạn phát triển mới với không gian rộng lớn hơn, tiềm năng đa dạng hơn và những yêu cầu cao hơn về phát triển bền vững. Trong hành trình đó, tri thức bản địa không chỉ là ký ức của quá khứ mà còn là nguồn lực cho tương lai.

Khi những nghệ nhân vẫn miệt mài truyền nghề, khi các nhà nghiên cứu tiếp tục khám phá những giá trị ẩn chứa trong di sản và khi cộng đồng cùng chung tay bảo tồn văn hóa, những giá trị truyền thống sẽ tiếp tục được khơi dậy, trở thành động lực nội sinh quan trọng, góp phần xây dựng một Lâm Đồng phát triển hài hòa, bền vững và giàu bản sắc.