Một số điểm tương đồng về đối tượng bị thử thách trong truyện cổ tích của người Việt và người Hàn

Đối tượng bị thử thách bao gồm các nhân vật thuộc tuyến nhân vật chính diện phải đối mặt với những thử thách khác nhau, phải vượt qua thử thách. Nhân vật chính diện là nhân vật có tính cách, phẩm chất tốt đẹp, được đề cao, ngợi ca như hiền lành, thật thà, chăm chỉ, biết giúp đỡ, chăm sóc, yêu thương những người xung quanh, sống bao dung, vị tha…

Ngoài ra, nhân vật chính diện còn được xây dựng với sự dũng cảm, thông minh, nhanh trí trong xử lí tình huống tạo nên sự hấp dẫn cho câu chuyện và sự bất ngờ, hồi hộp đối với người đọc, người nghe truyện cổ tích. Vượt qua các thử thách, nhân vật sẽ có kết thúc có hậu. Vì vậy, nhân vật chính diện có vai trò thúc đẩy cốt truyện phát triển theo hướng tích cực.

Nhân vật chính diện trong truyện cổ tích của người Việt và người Hàn là nhân vật người con (người con ruột, người con dâu), người em, người mồ côi, người mang lốt (mang lốt vật hoặc nhân vật xấu xí), người đi ở, nhân vật dũng sĩ,…

Nhân vật người con hiếu thảo luôn yêu thương, chăm sóc cha mẹ, luôn nhớ về cha mẹ thân yêu của mình dù ở bất kỳ không gian nào. Người việt xây dựng nhân vật người con út hiếu thảo vượt qua dòng nước chảy xiết, sông rộng hun hút, sóng dâng cuồn cuộn để đi tìm thuốc chữa bệnh cho cha; nhân vật chàng Liêu làm bánh dâng lên vua cha bằng tất cả tình cảm chân thành và lòng biết ơn (Bánh chưng bánh dày), chàng Từ Thức có cuộc sống sung sướng, hạnh phúc, đủ đầy ở cõi tiên nhưng lòng trần rất nặng bởi chàng nhớ và muốn về thăm cha mẹ nơi hạ giới (Từ Thức).

Tương tự như người Việt, người Hàn cũng rất quan tâm đến những tấm gương hiếu thảo. Những nhân vật như nàng Shim Ch’ong hy sinh tính mạng của mình để giúp cha thực hiện lời hứa (Shim Ch’ong người con gái hiếu thảo). Người con gái út tuy bị bố mẹ bỏ rơi vì sinh ra là con gái nhưng khi cha lâm bệnh nặng, nàng đã vượt qua mọi khó khăn, nguy hiểm để tìm thuốc cứu cha thoát khỏi cái chết (Cô út bị bỏ rơi). Nhân vật người con gái thương cha cả đời nghèo khổ nên sẵn sàng dấn thân vào nơi nguy hiểm để có được số tiền giúp cha có cuộc sống tốt đẹp hơn (Con cóc trả ơn)…Tất cả các nhân vật đã để lại sự xúc động lớn trong lòng người kể và người nghe truyện.

Nhân vật người em cũng là một trong những đối tượng của những thử thách xuất hiện trong nhiều truyện với tính cách và phẩm chất hiền lành, thật thà, chất phát. Những ưu điểm trong tính cách, phẩm chất của nhân vật đã giúp nhân vật vượt qua các thử thách khắc nghiệt được miêu tả trong các truyện: Bính và Đinh, Hà rầm hà rạc, Hai anh em và con chó đá, Cây khế, Bảy điều ước, Bầy lợn đá, Cái chìa khóa, Thạch Sanh (người Việt); Cô út bị bỏ rơi, Bà lão và con cáo, Con quỷ và Năm anh em ăn mày (người Hàn).

Khi xã hội có sự phân chia giai cấp, phân biệt giàu nghèo và tồn tại chế độ đa thê thì những người con riêng, những người mồ côi không nơi nương tựa xuất hiện nhiều trong xã hội và cũng trở thành đối tượng của sự thử thách: Bính và Đinh, Hà rầm hà rạc, Người dì ghẻ ác nghiệt, Tấm Cám, Bà ong chúa, Của Thiên trả Địa, Làm công chúa nói được, Cây khế, Thạch sanh (người Việt); Cô út bị bỏ rơi, Người con bị xua đuổi, Cái lồng bắt hổ, Cho ăn và cho ngủ (người Hàn).

Trong các truyện của người Việt và người Hàn mà chúng tôi khảo sát, đối tượng bị thử thách còn có nhân vật mang lốt, nhân vật có vẻ ngoài xấu xí bị coi thường, khinh miệt. Thái độ, ứng xử của mọi người và những khó khăn chính là những thử thách mà các nhân vật thiệt thòi về ngoại hình phải trải qua. Đó là nhân vật Sọ Dừa (Sọ Dừa), nhân vật cô gái có cục bướu xấu xí (Hai cục bướu) của người Việt; nhân vật cậu bé bị mất cả một bên người (Cậu bé chỉ có nửa thân người), nhân vật mang lốt cóc (Chàng rể Cóc), nhân vật ông già có cục bướu (Ông già và cục bướu) của người Hàn.

Nhân vật người vợ, người chồng hiền lành, lương thiện, thuỷ chung cũng là đối tượng bị thử thách trong truyện cổ tích của hai dân tộc. Nhân vật người vợ trong truyện Con cóc liếm nước mưa (người Việt) khi biết sự thật về cái chết thảm khốc của người chồng, nàng đã mạnh mẽ, bản lĩnh trả thù cho người chồng mà nàng hết mực yêu thương. Nhân vật người vợ trong truyện Ai mua hành tôi được sống trong giàu sang, hạnh phúc và quyền lực nhưng vẫn luôn nhớ, chờ đợi ngày được đoàn tụ cùng người chồng sống bằng nghề làm ruộng của mình. Truyện cổ tích của người Hàn quan tâm phản ánh và ngợi ca những nhân vật người vợ yêu thương và chung thuỷ với chồng: Nàng tiên ốc, Ăn mày thành vua, Người vợ ốc sên…

Từ xa xưa người Việt và người Hàn rất quan tâm phản ánh mối quan hệ bạn bè, đề cao những người bạn trung thành, giàu lòng nhân ái. Vì vậy, nhân vật là người bạn tốt đã trở thành đối tượng của sự thử thách và xuất hiện trong truyện: Tam và Tứ, Bà chúa ong, Bán tóc đãi bạn, Trọng nghĩa khinh tài, Bốn người bạn, Hoà thượng và người thợ giày của người Việt và xuất hiện trong các truyện: Bức tranh thần kì, Nhân sâm núi và con trăn, Con chuột huyền bí, Con cóc trả ơn, Người đầy tớ sao mai của người Hàn. Trong truyện Bán tóc đãi bạn, người Việt kể rõ tình bạn của nhân vật ngay mở đầu câu chuyện: “Ngày xưa, có ba người học trò là Tùng, Trúc, Mai, quê ở ba miền khác nhau, tình cờ cùng học với nhau một thầy. (…) Trong những ngày xa nhà vùi đầu vào sách vở, bộ ba ấy kết bạn với nhau rất thân thiết.” (Nguyễn Đổng Chi, 2000, Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam, Tập 2, Nhà xuất bản Giáo dục, tr.1402). Tình bạn thân thiết của các nhân vật tiếp tục được người Việt quan tâm phản ánh và giới thiệu rõ nét trong truyện Trọng nghĩa khinh tài: “Nguyễn Đình Phương có một người bạn cố tri tên là Trần Binh Cung.” (Nguyễn Đổng Chi, 2000, Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam, Tập 2, Nhà xuất bản Giáo dục, tr.1402). Nhân vật người bạn tốt được đặt trong nhiều thử thách khác nhau để nhân vật nhận ra ai là người xứng đáng với tình cảm cao đẹp và niềm tin của mình.

Tương tự, người Hàn cũng đặt nhân vật trong mối quan hệ với bạn bè và khẳng định mức độ thân thiết của tình bạn ngay câu kể đầu tiên của câu chuyện Bức tranh thần kỳ: “Ngày xửa ngày xưa, có hai người bạn sống chung với nhau. Từ nhỏ họ đã thân thiết như anh em ruột thịt, đến mức hạt đậu cũng bẻ đôi chia cho nhau.” (Seo Jeong Oh (kể), & Đỗ Ngọc Luyến (dịch), 2011, 100 chuyện ngày xưa đặc sắc Hàn Quốc, Nhà xuất bản Hội Nhà văn, tr.187). Nhân vật ông Kim trong truyện Nhân sâm núi và con trăn được người Hàn đặt trong hoàn cảnh cùng hai người bạn đi đào nhân sâm trên núi. Mối quan hệ gắn với lao động vừa là thử thách của ông Kim vừa giúp ông nhận diện bản chất hai người bạn của mình.

Nhân vật người đi ở cũng là một trong những đối tượng bị thử thách xuất hiện phổ biến trong truyện cổ tích của hai dân tộc Việt - Hàn. Truyện Cây tre trăm đốt của người Việt có nhân vật người đi ở vì quá thật thà, hiền lành nên anh đã bị lão trưởng giả lừa gạt. Tương tự, người Hàn cũng có chuyện Lộc của Thạch Sùng kể về nhân vật người đi ở với chuỗi sự kiện và thử thách phải trải qua trên hành trình mưu sinh và hành trình tìm câu trả lời về số phận của mình. Số phận đi ở được kể ngay ở mở đầu câu chuyện.

Ngoài những nhân vật nêu trên, đối tượng của sự thử thách trong truyện cổ tích người Việt và người Hàn còn có những nhân vật ngốc nghếch và nhân vật thông minh, nhanh trí. Nhân vật thông minh tự giúp mình và giúp đỡ người khác vượt qua khó khăn thử thách. Đối tượng này xuất hiện rất phổ biến trong truyện cổ tích của mỗi dân tộc, xuất hiện trong nhiều truyện khác nhau như: Người thợ săn và mụ chằng, Thầy cứu trò, Tiêu diệt mãng xà, Thịt gà thuốc chồng, Giận mày tao ở với ai, Ai mua hành tôi, Thạch Sanh của người Việt; truyện Cái lồng bắt hổ, Công tử ăn mày, Gia tài cha để lại, Kén dâu, Xử án thông minh, Dốt hơn bò của người Hàn. Trong truyện của người Việt như truyện Thầy cứu trò, nhân vật người thầy thông minh, bản lĩnh, đoán trước được sự việc nên đã cứu học trò thoát nạn. Ở câu chuyện Dốt hơn bò của người Hàn có nhân vật người thầy đã dùng sự kiên trì, thông minh của mình để thoát chết.

Đối tượng bị thử thách được người Việt và người Hàn đề cập tới ngay trong tên truyện, được kể tới ở phần mở đầu câu chuyện hoặc trong quá trình diễn biến phát triển cốt truyện. Vì truyện được kể theo trình tự trước - sau nên người kể và người nghe có sự thuận lợi để nhận ra được đối tượng của sự thử thách. Nhân vật bị thử thách – nhân vật chính diện trong truyện cổ tích của người Việt và người Hàn đã tạo nên bức tranh xã hội muôn màu muôn vẻ, góp phần phản ánh rõ số phận con người.