Một tỉnh - hòa chung dòng chảy văn hóa
Từ biển xanh đến đại ngàn, Lâm Đồng hội tụ nhiều vùng đất, cộng đồng và những giá trị văn hóa khác nhau. Những lễ thức, nghề truyền thống, âm nhạc, ẩm thực, làng nghề, sản phẩm thủ công như nước mắm, gốm, thổ cẩm… vẫn được trao truyền, làm mới trong đời sống hôm nay. Làm thế nào để những dòng chảy ấy vừa được gìn giữ, vừa trở thành nguồn lực cho phát triển là câu chuyện được đặt ra trong loạt bài này.
Kỳ 1: Những miền văn hóa gặp nhau
Những lễ thức của cư dân miền biển, hoa văn trên tấm thổ cẩm Mạ hay những thanh âm trong đời sống nghệ thuật Đà Lạt đang kể những câu chuyện riêng về văn hóa Lâm Đồng. Mỗi giá trị được sinh ra từ một vùng đất, một cộng đồng, được trao truyền qua nhiều thế hệ và đang tìm cách hiện diện gần hơn trong đời sống hôm nay.
Từ tín ngưỡng miền biển đến mùa lễ hội
Trong Lễ hội Cầu ngư vừa diễn ra tại Phan Thiết, từ sáng sớm, đoàn lễ xuất phát từ Vạn Thủy Tú, xuống bến cảng rồi lên thuyền ra khơi. Thuyền đi khoảng 3 km, đến Hòn Lao thì dừng lại. Tại đây, đoàn thực hiện nghi lễ thỉnh mời Ông Nam Hải từ biển khơi về vạn. Giữa biển, tiếng chiêng, tiếng trống cùng nhạc lễ vang lên liên hồi. Nghi thức diễn ra trang trọng nhưng cũng có nét vui tươi của một ngày hội. Sau lễ thỉnh Ông, đoàn cung thỉnh Ông Nam Hải trở về và diễu hành qua các tuyến đường dọc sông Cà Ty, trước khi trở lại Vạn Thủy Tú.
Đó là một trong những nghi thức quan trọng của Lễ hội Cầu ngư Phan Thiết, lễ hội gắn với đời sống tinh thần của cộng đồng ngư dân vùng biển. Từ những chuyến thuyền ra khơi, tín ngưỡng thờ Ông Nam Hải được hình thành và lưu truyền, gửi gắm trong đó mong ước về những chuyến biển thuận lợi, bình an. Nhưng Lễ hội Cầu ngư không chỉ có phần lễ.
Tại Vạn Thủy Tú, các nghi thức như lễ tiên yết, giỗ sắc, tế âm linh được thực hiện theo phong tục. Phần hội có hát bội, hô bài chòi, trò chơi dân gian, các hoạt động văn hóa, nghệ thuật, ẩm thực. Người dân địa phương tham gia, du khách cũng có dịp hòa vào không khí lễ hội. Đêm xuống, lễ phóng đăng diễn ra trên sông Cà Ty. Khoảng 500 hoa đăng được thả xuống dòng sông. Sau những nghi thức trang trọng trong ngày, ánh sáng của những chiếc hoa đăng tạo nên một khoảnh khắc nhẹ nhàng, lắng lại giữa mùa lễ hội.
Qua những nghi thức ấy, câu chuyện về biển được kể theo cách của cộng đồng cư dân nơi đây. Đó là câu chuyện về nghề đi biển, về niềm tin và những điều được gửi gắm trước mỗi chuyến ra khơi. Người lớn trao lại nghi lễ cho thế hệ sau, còn lớp trẻ tiếp tục tham gia vào đoàn rước, các hoạt động của lễ hội. Mỗi năm, khi mùa lễ hội đến, người dân lại có dịp trở về Vạn Thủy Tú, cùng thực hành những nghi thức đã quen thuộc với cộng đồng. Du khách đến Phan Thiết cũng có thêm một cách để hiểu về vùng đất ven biển, từ đời sống tinh thần của người dân.
Giữ nghề để văn hóa không đứng ngoài đời sống
Từ biển nhìn về phía đại ngàn, những giá trị văn hóa cũng được giữ bằng những cách rất gần gũi. Ở Đắk Nia, văn hóa Mạ nằm trong từng hoa văn, màu sắc trên tấm thổ cẩm và trong đôi tay của những người phụ nữ gắn bó với khung dệt.
Chị H’Bình (SN 1987) - Tổ trưởng Tổ hợp tác dệt thổ cẩm truyền thống tổ dân phố Đắk Nia, phường Đông Gia Nghĩa, được mẹ truyền nghề khi mới 12 tuổi. Gần 30 năm gắn bó với khung dệt, chị chứng kiến nghề truyền thống của người Mạ thay đổi theo đời sống. Ngày trước, những cô gái Mạ lớn lên thường làm quen với khung dệt, học cách tạo hoa văn, phối màu và tự làm sản phẩm phục vụ gia đình. Nay, nhiều cô gái ở tuổi 19 - 20 không còn ngồi bên khung dệt mỗi ngày. Chăn, váy áo có thể mua sẵn với giá từ 1 - 3 triệu đồng, tiện lợi hơn so với việc tự dệt.
Mẹ chị H’Bình là nghệ nhân dệt thổ cẩm kỳ cựu của đồng bào Mạ, người đã truyền nghề cho chị từ thuở nhỏ. Bà vừa qua đời hơn một tháng trước, khép lại hành trình của một thế hệ gắn bó với khung dệt. Nhưng với H’Bình, nghề vẫn còn được nối tiếp. Con gái chị, H’Nhàn, năm nay 20 tuổi, đã theo mẹ học dệt hơn chục năm. Từ khi còn nhỏ, H’Nhàn đã làm quen với khung dệt, những hoa văn và cách phối màu của người Mạ.
Tôi chỉ ước mong rằng, con và cháu tôi sau này vẫn tiếp tục giữ nghề của ông bà để lại. Nhìn chị em còn hứng thú với nghề dệt, bao nhiêu vất vả, mệt mỏi tôi đều quên hết.
Chị H’Bình, Tổ trưởng Tổ hợp tác dệt thổ cẩm truyền thống Đắk Nia, phường Đông Gia Nghĩa
Có lúc, chị H’Bình từng nghĩ thổ cẩm rồi sẽ chỉ còn được giữ trong phạm vi gia đình. Nhưng những năm gần đây, thổ cẩm Mạ có thêm cơ hội xuất hiện trong đời sống. “Tôi được mẹ truyền nghề khi mới 12 tuổi cho đến nay cũng đã gần 30 năm. Đã có lúc, tưởng chừng thổ cẩm chỉ còn gói trọn trong gia đình, nhưng vài năm gần đây, nhờ nỗ lực bảo tồn những giá trị văn hóa, trong đó có những lần Lễ hội Văn hóa thổ cẩm Việt Nam được tổ chức tại khu vực Tây Lâm Đồng, thổ cẩm của người Mạ có cơ hội được hồi sinh”, chị H’Bình chia sẻ.
Thổ cẩm đang trở lại gần hơn với đời sống. Từ những tấm vải truyền thống, người Mạ làm khố, váy, khăn choàng, túi xách; hoa văn Mạ cũng được đưa vào các thiết kế thời trang. Khi sản phẩm có thêm người tìm mua, nghề dệt của chị H’Bình và nhiều phụ nữ Đắk Nia cũng có thêm cơ hội duy trì. Nhiều năm nay, mỗi khi địa phương mở lớp dạy nghề dệt thổ cẩm, chị H’Bình lại được mời đứng lớp. Tiền công không nhiều, nhưng nhìn chị em trong xã hứng thú với nghề dệt, chị thấy vui.
Với chị, giữ nghề cũng là giữ lại những hoa văn, kỹ thuật dệt và ký ức của người Mạ. Khi thổ cẩm được mặc, được sử dụng trong những chiếc túi, chiếc khăn hay các sản phẩm mới, những giá trị ấy tiếp tục có mặt trong đời sống.
Khi văn hóa được tiếp nối theo cách mới
Nếu ở Phan Thiết, văn hóa được trao truyền qua lễ hội và tín ngưỡng của cư dân miền biển; ở Đắk Nia, nghề dệt giữ lại những hoa văn của cộng đồng Mạ, thì tại Đà Lạt, âm nhạc đang góp thêm một cách để những giá trị nghệ thuật đến với công chúng. Cuối tháng 7/2026, Trung tâm Sáng tạo Nghệ thuật Phố Bên Đồi Đà Lạt tổ chức chương trình guitar cổ điển của Sunny Guitar Duo, với sự tham gia của nghệ sĩ Việt Nam Trần Phan Thuận Nguyên và nghệ sĩ trẻ Thái Lan Nutthachai Chaivanich. Đây là lần đầu tiên Nutthachai Chaivanich đến Đà Lạt và biểu diễn. “Đây là lần đầu tiên chúng tôi đến Đà Lạt và biểu diễn. Đà Lạt rất xinh đẹp”, anh chia sẻ.
Theo ông Nguyễn Trung Hiền - Giám đốc Trung tâm Sáng tạo Nghệ thuật Phố Bên Đồi Đà Lạt, chương trình được đầu tư về chất lượng và phối hợp để đưa các buổi biểu diễn nghệ thuật đến gần hơn với công chúng địa phương. Thời gian tới, trung tâm hướng đến việc phối hợp với các nhạc viện, cơ sở đào tạo nghệ thuật trong nước để giới thiệu những chương trình biểu diễn của các nghệ sĩ đến với Đà Lạt.
Từ một lễ hội của cư dân miền biển, một khung dệt của người Mạ đến tiếng đàn guitar giữa Đà Lạt, những giá trị văn hóa đang được tiếp nối bằng nhiều cách. Có giá trị được giữ trong nghi lễ cộng đồng, có giá trị nằm trong một nghề truyền thống, cũng có những giá trị được tiếp tục qua các hoạt động nghệ thuật hôm nay.
Lâm Đồng mới có biển, có đại ngàn, có những đô thị mang dấu ấn riêng. Mỗi vùng đất có những câu chuyện được kể bằng cách khác nhau. Khi những câu chuyện ấy tiếp tục được kể, tiếp tục được thực hành, văn hóa có thêm cơ hội hiện diện trong đời sống. Và khi những giá trị ấy bước ra khỏi cộng đồng để đến với du lịch, sản phẩm, trải nghiệm, câu chuyện sẽ được nối dài theo một hướng khác: văn hóa có thể trở thành điểm đến, thành sản phẩm, thành giá trị kinh tế như thế nào mà vẫn giữ được bản sắc?
Nghị quyết số 80-NQ/TW xác định Nhân dân là chủ thể sáng tạo và thụ hưởng các giá trị văn hóa, đồng thời đặt ra yêu cầu hài hòa giữa bảo tồn và phát triển. Nhìn vào những câu chuyện ở Lâm Đồng, điều đó bắt đầu từ những việc rất cụ thể: cộng đồng còn tham gia lễ hội, người biết nghề còn truyền nghề, người trẻ còn học, nghệ sĩ còn có cơ hội gặp gỡ công chúng.
