Mỹ siết chặt chuỗi cung ứng quốc phòng: Lập bản đồ vũ khí từ mỏ quặng đến bệ phóng

Tổng thống Mỹ Donald Trump đã ký Sắc lệnh hành pháp 14415 chỉ đạo Bộ Quốc phòng Mỹ siết chặt kiểm soát chuỗi cung ứng công nghiệp quốc phòng. Quy định mới buộc các nhà thầu quốc phòng phải lập bản đồ toàn bộ quy trình sản xuất, truy xuất nguồn gốc từ khí tài hoàn chỉnh về tận mỏ quặng nguyên liệu, đồng thời hạn chế tối đa cơ chế miễn trừ đối với vật liệu nhập khẩu từ Trung Quốc, Nga, Iran và Triều Tiên.

Lỗ hổng kỹ thuật trong mạng lưới cung ứng công nghiệp quốc phòng Mỹ

Nhà Trắng đánh giá việc lập bản đồ chuỗi cung ứng là bước chuẩn bị chiến thuật then chốt đối với an ninh quốc gia. Dù sở hữu tiềm lực quân sự vượt trội, một hệ thống vũ khí tối tân của Mỹ vẫn đối mặt nguy cơ ngưng trệ sản xuất chỉ vì thiếu hụt các linh kiện nhỏ như nam châm, hóa chất chuyên dụng, vật chế tạo đúc hoặc vi chip nằm sâu trong mạng lưới cung ứng toàn cầu.

Trước khi đưa tới dây chuyền lắp ráp cuối cùng tại các nhà thầu chính, một tiêm kích, tàu chiến hay bệ phóng tên lửa phải đi qua mỏ khai thác quặng, cơ sở tinh luyện, xưởng luyện kim, nhà máy chế tạo nam châm và hàng loạt nhà thầu phụ. Thông thường, chuỗi cung ứng của một chương trình vũ khí lớn kéo dài từ 5 đến 6 tầng, nhưng chính quyền quản lý thường chỉ nhìn rõ tầng thứ nhất hoặc thứ hai.

Sự cố tiêm kích F-35 năm 2022 là ví dụ điển hình cho rủi ro này. Lầu Năm Góc từng phải tạm dừng tiếp nhận dòng máy bay chiến đấu này sau khi phát hiện hợp kim coban và samari dùng trong nam châm thuộc bộ phận khởi động động cơ có nguồn gốc từ Trung Quốc. Mặc dù chi tiết này không ảnh hưởng đến an toàn bay, việc vi phạm quy định mua sắm bắt buộc Lầu Năm Góc phải cấp thủ tục miễn trừ đặc biệt để nối lại việc bàn giao.

Thắt chặt điều khoản miễn trừ và quy định bắt buộc với nhà thầu

Điều 4872 thuộc Bộ luật 10 đã cấm mua một số vật liệu thuộc diện quản lý từ Trung Quốc, Nga, Iran và Triều Tiên nhưng trước đây vẫn cho phép cấp miễn trừ khi không có nguồn cung phù hợp. Sắc lệnh 14415 siết chặt cơ chế này: bắt đầu từ ngày 1/1/2027, việc cấp miễn trừ theo Điều 4872 sẽ bị hạn chế tối đa.

Doanh nghiệp muốn tiếp tục sử dụng vật liệu không tuân thủ phải nộp kế hoạch khắc phục chính thức. Kế hoạch phải chứng minh nhà thầu đã nỗ lực tìm kiếm nguồn cung thay thế, đưa ra lộ trình chi tiết và thời hạn loại bỏ hoàn toàn nguồn nguyên liệu không tuân thủ. Doanh nghiệp không thể tự động lấy lý do chưa thẩm định được nhà cung ứng trong nước để xin miễn trừ.

Bên cạnh đó, Bộ Quốc phòng Mỹ được giao thời hạn 180 ngày để xây dựng chính sách và thêm 90 ngày để ban hành quy định triển khai. Nhà thầu chính và các nhà thầu phụ ở mọi cấp sẽ phải cung cấp bảng kê vật liệu phân cấp hoàn chỉnh (BOM), cho phép truy ngược linh kiện, phần mềm và vật liệu về tới tận cơ sở khai thác thô. Lầu Năm Góc cũng được phép ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) để rà soát dữ liệu mua sắm khổng lồ nhằm phát hiện các điểm nghẽn và nguy cơ phụ thuộc nguồn cung.

Thách thức từ mức độ phụ thuộc vào khoáng sản Trung Quốc

Động thái siết chặt được đưa ra trong bối cảnh nguy cơ gián đoạn nguồn cung vật liệu chiến lược gia tăng. Dữ liệu từ công ty phân tích quốc phòng Govini cho thấy hơn 80.000 linh kiện thuộc khoảng 1.900 hệ thống vũ khí của Mỹ phụ thuộc vào 5 loại khoáng sản thiết yếu gồm antimon, gali, gecmani, vonfram và telua. Đây là những khoáng sản chịu sự kiểm soát xuất khẩu từ Trung Quốc.

Ước tính khoảng 78% hệ thống vũ khí của Lầu Năm Góc và trên 91% hệ thống của Hải quân Mỹ đối mặt rủi ro tác động khi các biện pháp hạn chế xuất khẩu được áp dụng. Ngoài ra, hơn 43.000 chuỗi cung ứng kéo dài tới 6 tầng có mức độ phụ thuộc nhất định vào cơ sở hạ tầng tinh luyện của Trung Quốc.

Việc mở thêm mỏ khoáng sản mới tại Mỹ hoặc các quốc gia đồng minh không thể giải quyết ngay lập tức bài toán này. Nếu không xây dựng đồng bộ nhà máy tinh luyện, cơ sở sản xuất hợp kim và dây chuyền chế tạo nam châm đạt chuẩn quân sự, nguồn quặng thô vẫn phải đưa qua xử lý tại các cơ sở nước ngoài. Quá trình thiết lập chuỗi cung ứng thay thế đòi hỏi nhiều năm triển khai, đặt ra yêu cầu vừa giảm phụ thuộc nguyên liệu vừa phải duy trì nhịp độ sản xuất khí tài cho quân đội Mỹ.