Khoa học - công nghệ

Nâng cao nhận thức cộng đồng về an toàn bức xạ

Kiều Oanh • 20/11/2026 16:48

Khi đi chụp X-quang hay tiếp cận các khu vực có thiết bị kỹ thuật, người dân hoàn toàn có thể tự bảo vệ mình khỏi nguy cơ chiếu xạ không cần thiết chỉ bằng việc quan sát biển cảnh báo và tuân thủ hướng dẫn y tế.

Biển cảnh báo TIA X
Biển cảnh báo tia X tại cơ sở y tế

Tại tỉnh Lâm Đồng, bên cạnh sự phối hợp tự giác của người dân, công tác kiểm định thiết bị, kiểm xạ môi trường và diễn tập ứng phó sự cố đang được triển khai đồng bộ để tạo lá chắn an toàn vững chắc cho cộng đồng.

Chủ động bảo vệ bản thân khi chụp X-quang y tế

Biển cảnh báo phóng xạ gắn tại cửa phòng chụp X-quang không chỉ là ký hiệu kỹ thuật mà là ranh giới nhắc nhở khu vực cần kiểm soát nghiêm ngặt việc ra vào. Để hạn chế tối đa phơi nhiễm bức xạ ngoài ý muốn, người bệnh cần chờ đúng vị trí quy định và chỉ bước vào phòng chụp khi có hiệu lệnh của nhân viên y tế.

Người nhà đi cùng nên đứng chờ bên ngoài, trừ trường hợp đặc biệt được kỹ thuật viên yêu cầu hỗ trợ giữ người bệnh; khi đó, người hỗ trợ bắt buộc phải mặc áo chì và đứng đúng vị trí che chắn theo hướng dẫn.

Đặc biệt, phụ nữ đang mang thai hoặc nghi ngờ có thai phải thông báo ngay cho bác sĩ và kỹ thuật viên trước khi thực hiện. Dựa trên tình trạng cụ thể, nhân viên y tế sẽ cân nhắc phương án chẩn đoán thay thế hoặc áp dụng biện pháp che chắn vùng bụng nhằm bảo vệ an toàn tuyệt đối cho thai nhi.

x_quang.jpg
Người bệnh được mặc áo bảo hộ trước khi chụp X-quang

Trong quá trình chụp, việc giữ yên tư thế hoặc nín thở đúng nhịp theo hướng dẫn của kỹ thuật viên có ý nghĩa quyết định đến chất lượng hình ảnh. Nếu cảm thấy đau, khó giữ thăng bằng hay chưa rõ hiệu lệnh, người bệnh cần báo ngay để được hỗ trợ, tránh tình trạng hình ảnh bị nhòe khiến bác sĩ phải chỉ định chụp lại nhiều lần.

Người dân cũng cần hiểu đúng rằng, với chụp X-quang chẩn đoán thông thường, tia X chỉ phát ra trong tích tắc ghi hình và hoàn toàn không lưu lại trong cơ thể sau khi chụp. Riêng với các kỹ thuật y học hạt nhân có sử dụng dược chất phóng xạ, người bệnh cần tuân thủ hướng dẫn cách ly tạm thời từ bác sĩ chuyên khoa.

Kiểm soát an toàn bức xạ chặt chẽ từ phòng chụp đến môi trường xung quanh

Song hành với ý thức hợp tác của người bệnh, các cơ sở y tế tại Lâm Đồng phải tuân thủ quy trình giám sát kỹ thuật nghiêm ngặt để bảo đảm tia bức xạ không rò rỉ ra không gian công cộng.

DO KIEM XA
Đo kiểm xạ bên ngoài xe X-quang lưu động tại phường Lâm Viên - Đà Lạt

Theo bà Phạm Thị Nhâm, Phó Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Lâm Đồng, việc đo các thông số kỹ thuật giúp tổ chức chuyên môn đánh giá chính xác chùm tia X phát ra có phù hợp với mục đích chẩn đoán hay không. Đồng thời, hoạt động kiểm xạ định kỳ khu vực làm việc (tối thiểu mỗi năm 1 lần) sẽ ghi nhận mức bức xạ thực tế tại phòng điều khiển, cửa ra vào và các không gian liền kề. Đây là căn cứ để cơ quan chức năng kiểm chứng hiệu quả che chắn của tường chì, kính chì và thiết lập ranh giới an toàn theo quy định tại Nghị định 332/2025/NĐ-CP và Thông tư 59/2025/TT-Bộ Khoa học và Công nghệ.

Tại khu vực phòng chụp, các cơ sở y tế đều áp dụng nghiêm ngặt nguyên tắc ALARA (giữ liều chiếu xạ ở mức thấp nhất có thể đạt được một cách hợp lý) thông qua ba yếu tố: rút ngắn thời gian tiếp xúc, giữ khoảng cách an toàn và tăng cường che chắn. Đội ngũ kỹ thuật viên vận hành trực tiếp được trang bị đầy đủ liều kế cá nhân để theo dõi mức chiếu xạ định kỳ 3 tháng/lần, qua đó bảo đảm an toàn sức khỏe nghề nghiệp và duy trì chất lượng phục vụ người bệnh.

04_alara (1)
3 biện pháp giảm chiếu xạ ngoài theo nguyên tắc ALARA

Cảnh giác và xử trí đúng khi gặp vật lạ có ký hiệu phóng xạ

Bên cạnh môi trường bệnh viện, nguy cơ mất an toàn bức xạ trong cộng đồng còn có thể xuất phát từ các nguồn phóng xạ dùng trong công nghiệp nếu bị thất lạc hoặc bỏ quên. Cơ quan Năng lượng nguyên tử quốc tế (IAEA) cảnh báo, các nguồn phóng xạ kín kích thước nhỏ đôi khi bị lẫn trong máy móc cũ, thiết bị công nghiệp thanh lý hoặc bãi phế liệu.

Dấu hiệu nhận biết quan trọng nhất mà mỗi người dân cần ghi nhớ là biểu tượng cánh quạt phóng xạ màu đen trên nền vàng (hoặc nền đỏ) gắn trên vỏ thiết bị, thùng chứa và bao kiện. Nếu vô tình phát hiện vật thể lạ mang ký hiệu này, người dân tuyệt đối không tự ý chạm tay, cạy mở, nhặt lên hay mang về nhà.

Cách xử trí an toàn nhất là nhanh chóng rời xa khu vực đó, cảnh báo những người xung quanh không lại gần và lập tức gọi điện báo cho cơ quan công an hoặc chính quyền địa phương gần nhất.

infographic_gap_vat_nghi_chua_nguon_phong_xa.png
Các bước xử trí an toàn khi phát hiện vật nghi chứa nguồn phóng xạ theo khuyến cáo của IAEA

Khi trình báo, người phát hiện cần mô tả rõ vị trí, đặc điểm hình dáng và ký hiệu quan sát được từ khoảng cách an toàn để lực lượng chuyên môn kịp thời khoanh vùng xử lý. Khuyến cáo này đặc biệt thiết thực đối với người làm nghề thu mua phế liệu, công nhân tháo dỡ thiết bị cũ - những đối tượng dễ nhầm lẫn vỏ bọc chứa nguồn phóng xạ với linh kiện kim loại thông thường.

Chủ động kịch bản ứng phó vì sự an toàn của cộng đồng

Phòng ngừa từ sớm, từ xa luôn là nguyên tắc cốt lõi trong quản lý an toàn bức xạ. Tại các cơ sở y tế và doanh nghiệp có sử dụng nguồn phóng xạ trên địa bàn tỉnh Lâm Đồng, quy trình bảo vệ phải được duy trì khép kín 24/7 bởi nguồn phóng xạ vẫn liên tục phát tia ngay cả khi không vận hành. Hồ sơ quản lý nguồn phải phản ánh trung thực hiện trạng, được đối chiếu nghiêm ngặt qua từng ca bàn giao kết hợp với kiểm tra rò rỉ định kỳ để ngăn chặn nguy cơ mất kiểm soát hay thất lạc.

Song song với phòng ngừa, mỗi cơ sở bức xạ bắt buộc phải xây dựng và phê duyệt Kế hoạch ứng phó sự cố sát với đặc thù nguy cơ thực tế theo quy định tại Nghị định số 332/2025/NĐ-CP và Thông tư số 59/2025/TT-BKHCN. Một sự cố kẹt nguồn phóng xạ trong công nghiệp đòi hỏi phương án khoanh vùng, thu hồi khác hẳn với tình huống máy X-quang phát tia mất kiểm soát tại bệnh viện.

Trong mọi tình huống khẩn cấp, kế hoạch phải phân công rành mạch chuỗi chỉ huy: ai tiếp nhận thông tin, ai điều hành xử lý tại chỗ và ai chịu trách nhiệm cấp báo cho cơ quan chức năng.

1791251671137_3183159061053353100_3183159061053353100_cdacda82131b20f0cec031b3a080b26e.jpg
Diễn tập ứng phó sự cố bức xạ tại Viện Nghiên cứu hạt nhân ở Đà Lạt, năm 2023

Khi xảy ra bất thường, ưu tiên tối thượng là cứu người, nhanh chóng sơ tán nhân sự không phận sự và cô lập vùng nguy hiểm. Nếu sự cố vượt quá khả năng tự xử lý tại chỗ, đơn vị phải lập tức kích hoạt cơ chế thông báo khẩn cấp cho Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Lâm Đồng, Công an tỉnh và Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh để huy động lực lượng chuyên trách ứng cứu diện rộng.

Với người dân, bệnh nhân và người nhà có mặt tại hiện trường, việc giữ bình tĩnh, quan sát biển báo hạn chế và tuyệt đối tuân thủ lộ trình sơ tán của lực lượng điều hành tại chỗ chính là yếu tố then chốt giúp hạn chế phơi nhiễm bức xạ.

Công nghệ bức xạ và năng lượng nguyên tử đang đóng góp thiết thực vào công tác chẩn đoán, điều trị y tế hiện đại cũng như phát triển công nghiệp tại tỉnh Lâm Đồng. Tuy nhiên, giá trị của công nghệ chỉ thực sự trọn vẹn khi được đặt trên nền tảng an toàn vững chắc. An toàn bức xạ không phải là câu chuyện riêng của cơ quan quản lý nhà nước hay đội ngũ cán bộ kỹ thuật, mà là trách nhiệm chung gắn liền với nhận thức của toàn xã hội.

Khi mỗi cơ sở y tế, doanh nghiệp giữ vững kỷ cương trong từng quy trình vận hành, sẵn sàng kịch bản ứng phó sự cố; đồng thời mỗi người dân hình thành thói quen tuân thủ biển cảnh báo khi đi khám bệnh và cảnh giác trước các vật thể mang ký hiệu phóng xạ ngoài môi trường, Lâm Đồng sẽ xây dựng được một "lá chắn an toàn" bền vững. Sự đồng lòng ấy chính là chìa khóa để khai thác hiệu quả thành tựu khoa học công nghệ, bảo vệ trọn vẹn sức khỏe cộng đồng và giữ gìn môi trường sống bình yên trên địa bàn tỉnh.

“

Theo Kế hoạch hoạt động về an toàn bức xạ và hạt nhân giai đoạn 2026 - 2030 ban hành kèm Quyết định số 2699/QĐ-UBND ngày 2/6/2026, tỉnh Lâm Đồng bố trí xây dựng kịch bản và tổ chức diễn tập ứng phó sự cố quy mô cấp tỉnh vào các năm 2027 và 2029. Sở Khoa học và Công nghệ được giao chủ trì, phối hợp chặt chẽ với Ban Chỉ huy và các lực lượng chức năng nhằm nâng cao năng lực xử lý thực tế tại địa phương.

x

Nâng cao nhận thức cộng đồng về an toàn bức xạ
  • Mặc định
POWERED BY ONECMS - A PRODUCT OF NEKO