Gần đây xuất hiện một biến thể của lừa đảo trực tuyến, nạn “bắt cóc online”, đặt ra những cảnh báo cho xã hội, cần tới việc duy trì kết nối giữa thanh, thiếu niên với cha mẹ, thầy cô, cộng đồng…
Tội phạm nhắm vào học sinh, sinh viên
Thông tin từ Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao (A05 - Bộ Công an), nếu như năm 2023, Bộ Công an đã xử lý hơn 1.500 vụ án lừa đảo trực tuyến, chủ yếu liên quan đến chiếm đoạt tài sản qua mạng, thì đến năm 2024 tăng vọt lên hơn 22.200 vụ được phản ánh. Từ học sinh, sinh viên đến người lao động, thậm chí cả những người am hiểu công nghệ đều có thể trở thành nạn nhân của lừa đảo trực tuyến.
Số liệu đã công bố của Hiệp hội An ninh mạng quốc gia (NCA) năm 2024, Việt Nam nằm trong nhóm các quốc gia bị ảnh hưởng nặng nề nhất bởi tội phạm mạng, thiệt hại ước tính lên đến 18.900 tỷ đồng, tăng gấp đôi so với năm 2023...
Sang năm 2025, tội phạm tập trung "săn mồi" nhằm vào giới trẻ, đặc biệt là học sinh, sinh viên, những người thiếu kỹ năng sống và dễ bị thao túng tâm lý. Thủ đoạn mới nổi lên là “bắt cóc online”, biến thể nguy hiểm của lừa đảo trực tuyến, nơi tội phạm sử dụng công nghệ để thao túng tâm lý, ép nạn nhân cắt đứt kết nối với thế giới bên ngoài, rồi tống tiền gia đình hoặc buôn người.
Thông tin từ Bộ Công an, tính đến tháng 8-2025, ghi nhận khoảng 50 vụ “bắt cóc online”. Trong đó, tại thành phố Hồ Chí Minh có 25 vụ, Cần Thơ 7 vụ, Hà Nội 5 vụ, Đà Nẵng 2 vụ, và các tỉnh biên giới như Tây Ninh 5 vụ, Quảng Ninh 3 vụ…
Cơ quan công an đã giải cứu thành công 50 nạn nhân, trong đó 90% là nữ giới (45 trường hợp) và 10% nam giới (5 trường hợp), thuộc nhóm tuổi 18-22, chủ yếu là sinh viên xa nhà. Ước tính thiệt hại tài chính lên đến hàng tỷ đồng, chưa kể tổn thương tâm lý kéo dài.
Theo Trung tá Nguyễn Tiến Cường, Trưởng phòng 3, Cục A05, tội phạm “bắt cóc online” chuẩn bị kỹ lưỡng kịch bản dựng sẵn, bắt đầu bằng giả mạo thông tin (mạo danh công an, viện kiểm sát, tòa án) qua cuộc gọi hoặc tin nhắn, cáo buộc nạn nhân liên quan đến ma túy, rửa tiền với bằng chứng giả mạo như lệnh bắt, hồ sơ cá nhân.
Nạn nhân nhanh chóng rơi vào hoảng loạn, bị chúng thao túng tâm lý, như yêu cầu giữ bí mật tuyệt đối, tháo sim, bật chế độ máy bay, chỉ liên lạc qua ứng dụng OTT như Zalo, Telegram; hướng dẫn di chuyển đến nơi kín đáo như khách sạn, nhà nghỉ, hoặc thậm chí biên giới, báo vị trí định kỳ mỗi giờ. Chúng còn ép cung cấp hình ảnh, video nhạy cảm hoặc tự tạo dấu vết “hành hung” để tăng tính thuyết phục.
Sau khi cô lập nạn nhân, tội phạm chuyển sang tống tiền gia đình. Chúng sử dụng tài khoản mạng xã hội của nạn nhân, hoặc giả mạo gửi thông báo “bị bắt cóc”, kèm đe dọa, như bán nội tạng, xuất cảnh trái phép, hoặc phát tán nội dung nhạy cảm. Chúng yêu cầu gia đình nạn nhân chuyển tiền ngay lập tức (lên tới hàng trăm triệu đồng đến vài tỷ đồng vào tài khoản chỉ định)… Quá trình này chỉ dừng khi gia đình kiệt quệ tài chính hoặc lực lượng chức năng can thiệp.
Đối với nạn nhân, hậu quả không dừng ở tiền bạc, không ít nạn nhân rơi vào sốc tâm lý, lo âu kéo dài, gia đình sa sút tinh thần, xã hội lan tỏa nỗi bất an, đặc biệt với cha mẹ có con học xa nhà.
Cần giữ kết nối, chia sẻ
Tại sự kiện phát động chiến dịch “Không một mình” do Liên minh Niềm tin số khởi xướng cuối tuần qua, Trung tá Nguyễn Tiến Cường cho biết, trong những năm qua, các cơ quan công an đã phát hiện, điều tra, xử lý nhiều vụ lừa đảo trên không gian mạng, đồng thời khuyến cáo người dân nâng cao cảnh giác. Các cơ quan báo chí cũng đã liên tục tuyên truyền cho người dân về phòng, chống lừa đảo trực tuyến nhưng vẫn có nhiều người “sập bẫy”!
“Tại sao con em chúng ta trở thành nạn nhân vì những lời đe dọa vốn rất vu vơ? Chúng tôi đã nghiên cứu về vấn đề này và nhận thấy, điểm đầu tiên mà tội phạm mạng sử dụng thành công, là chúng cách ly con em chúng ta với xung quanh. Chỉ có con em chúng ta đối mặt với tội phạm, vốn là tổ chức tội phạm chuyên nghiệp, và trong hoàn cảnh đó, đến người lớn cũng không dễ xử lý...”, ông Cường cho biết.
Từ thực tế này cho thấy, vấn đề về sự kết nối trong gia đình, giữa cha mẹ và con cái là rất quan trọng. Hiện nay, nhiều phụ huynh mải lo toan cho đời sống hằng ngày, mải mê với công việc mà bỏ quên đời sống của con em mình; thậm chí nhiều thanh, thiếu niên còn chủ động ngắt kết nối với cha mẹ, thầy cô, dẫn đến khi gặp vấn đề, bị cô độc trên không gian mạng, bị yếu thế, bị tội phạm mạng lợi dụng, lừa đảo…
Do vậy, cần có những “điểm chạm” trên không gian mạng nhiều hơn, cần có sự truyền cảm hứng của nhiều bên tham gia. Đó cũng là mục tiêu mà Liên minh Niềm tin số đặt ra cho chiến dịch “Không một mình” nhằm nâng cao nhận thức cộng đồng, trang bị kỹ năng an toàn trực tuyến cho thanh, thiếu niên, xây dựng không gian mạng lành mạnh.
Liên minh Niềm tin số có sự tham gia của những người có ảnh hưởng (KOL) trên không gian mạng. Là đại sứ của chiến dịch “Không một mình”, rapper Đen “Vâu” (nghệ danh của nhạc sĩ, ca sĩ Nguyễn Đức Cường) chia sẻ, bản thân không ít lần gặp khó khăn trong phân biệt thông tin, cuộc gọi giả mạo, để rồi đúc rút ra là cần chậm lại một nhịp. Bản thân anh còn thấy khó, vậy trẻ em sẽ còn gặp khó hơn để phân biệt tốt-xấu trên không gian mạng.
Ủng hộ cần xây dựng điểm chạm trên không gian mạng, rapper Đen tin tưởng chiến dịch “Không một mình” sẽ chia sẻ thông tin, phòng ngừa lừa đảo, quấy rối và "bắt cóc online". “Cùng với các nghệ sĩ tham gia, Đen xin nhận mình là cầu nối, tiếp nhận thông tin, tiếp nhận câu chuyện của các em. Nếu các em cảm thấy nói chuyện với nghệ sĩ, KOLs dễ chia sẻ hơn với gia đình, chúng tôi xin được xung phong làm điểm cầu thông tin, để tiếp nhận, lắng nghe và chia sẻ cùng các em”, Đen nhấn mạnh.
Cùng quan điểm, Hoa hậu liên lục địa 2022 Lê Nguyễn Bảo Ngọc cho biết, chị sẵn sàng tham gia đồng hành với các em và phụ huynh để các em “không một mình”. “Các em luôn nhớ, gia đình và những người thân luôn yêu thương, che chở cho các em. Và nếu có bất kể vấn đề gì, hãy để những người đầu tiên các em chia sẻ là cha, là mẹ, là thầy cô và những người mà các em tin tưởng…”, Bảo Ngọc nói.
Cũng theo đại diện Liên minh Niềm tin số, một trong những biện pháp phòng ngừa hiệu quả lừa đảo trên không gian mạng, để tránh khỏi những chiêu trò biến hóa của tội phạm trực tuyến chính là việc duy trì sự kết nối và hành động kịp thời. Cha mẹ luôn phải đồng hành, lắng nghe, trang bị kịp thời kỹ năng cho con. Trường hợp thấy dấu hiệu lạ của con, cha mẹ cần bình tĩnh xử lý, chặn liên lạc xấu, lưu bằng chứng nhờ sự hỗ trợ của cơ quan chức năng. Nhà trường giữ vai trò kết nối an toàn, dạy kỹ năng phòng tránh rủi ro mạng, hỗ trợ tâm lý cho học sinh. Các nền tảng xuyên biên giới tăng cường biện pháp kỹ thuật, công nghệ bảo vệ trẻ em…