Ngày Quốc tế Giảm nhẹ rủi ro thiên tai: Chủ động từ mỗi mái nhà

Nhân Ngày Quốc tế Giảm nhẹ rủi ro thiên tai (13/10) năm 2026, thông điệp “Khả năng chống chịu bắt đầu từ chính ngôi nhà của bạn” mà Văn phòng Liên hợp quốc về Giảm nhẹ rủi ro thiên tai (UNDRR) truyền tải nhấn mạnh vai trò của nhà ở an toàn, quy hoạch dựa trên rủi ro và sự chủ động của cộng đồng.

Trong bối cảnh thiên tai ngày càng gây tổn thất lớn về người và tài sản, nâng cao khả năng chống chịu cần bắt đầu từ nơi mỗi người sinh sống, đồng thời gắn với các chính sách và giải pháp phòng ngừa đồng bộ.

Theo Báo cáo thiên tai thế giới năm 2026 của Liên đoàn Chữ thập Đỏ và Trăng Lưỡi liềm Đỏ quốc tế (IFRC), trong giai đoạn 2020-2024, thiên tai khiến hơn 270.000 người thiệt mạng, ảnh hưởng đến gần 700 triệu người, kéo theo hơn 105 triệu lượt di dời nội địa.

Những con số này cho thấy thiên tai không chỉ là thách thức đối với hoạt động cứu trợ, ứng phó khẩn cấp mà còn đặt ra yêu cầu cấp thiết về đầu tư cho phòng ngừa, giảm thiểu rủi ro và phục hồi lâu dài.

Bắt đầu từ mỗi ngôi nhà

UNDRR nhấn mạnh ngôi nhà vừa là nơi con người chịu tác động trực tiếp của thiên tai, vừa có thể trở thành tuyến phòng thủ đầu tiên nếu được xây dựng và chuẩn bị phù hợp. Một căn nhà an toàn, được đặt tại khu vực có mức độ rủi ro được đánh giá đầy đủ, có thể giúp giảm thiệt hại khi bão, lũ lụt, sạt lở hoặc các hiện tượng thời tiết cực đoan xảy ra.

Ngược lại, nhà ở tại những khu vực nguy hiểm, thiếu tiêu chuẩn xây dựng hoặc không được bảo trì có thể khiến người dân dễ bị tổn thương hơn.

Do đó, nâng cao khả năng chống chịu cần bắt đầu từ quy hoạch sử dụng đất có tính đến rủi ro thiên tai, thực thi tiêu chuẩn xây dựng và đầu tư hạ tầng phù hợp.

Việc phát triển nhà ở không thể chỉ dựa trên nhu cầu trước mắt mà cần tính đến những nguy cơ có thể gia tăng trong tương lai.

Chính quyền địa phương cần cung cấp thông tin rủi ro đầy đủ, hướng dẫn người dân lựa chọn giải pháp xây dựng phù hợp và bảo đảm các kế hoạch phát triển đô thị, nông thôn không làm gia tăng nguy cơ thiên tai.

Kinh nghiệm tại nhiều quốc gia cho thấy kiến thức bản địa có thể đóng góp thiết thực vào việc thích ứng với điều kiện tự nhiên.

Tại một số vùng ở Việt Nam, nhà sàn truyền thống giúp hạn chế tác động của ngập lụt trong những điều kiện nhất định.

Ở bang Kerala của Ấn Độ, các mô hình nhà có nền nâng cao cũng được áp dụng nhằm giảm nguy cơ nước lũ tràn vào không gian sinh hoạt.

Tuy nhiên, không có một mô hình nhà ở nào phù hợp với mọi loại hình thiên tai. Hiệu quả của các giải pháp phụ thuộc vào địa hình, đặc điểm dòng chảy, cường độ thiên tai và chất lượng công trình.

Vì vậy, việc kết hợp kinh nghiệm địa phương với kiến thức khoa học, dữ liệu rủi ro và tiêu chuẩn xây dựng hiện đại sẽ giúp cộng đồng lựa chọn giải pháp phù hợp hơn.

Một vấn đề quan trọng khác là khả năng tiếp cận nhà ở an toàn. Những hộ gia đình thu nhập thấp thường gặp khó khăn khi gia cố nhà cửa, di dời khỏi khu vực nguy hiểm hoặc khôi phục sinh kế sau thiên tai. Nếu thiếu hỗ trợ, các nhóm dễ bị tổn thương có nguy cơ tiếp tục sinh sống trong những điều kiện không an toàn, khiến thiệt hại lặp lại qua nhiều đợt thiên tai.

Bởi vậy, nhà ở có khả năng chống chịu không nên trở thành đặc quyền của những người có điều kiện kinh tế. Các chương trình hỗ trợ cải thiện nhà ở, đầu tư hạ tầng phòng chống thiên tai, quy hoạch dân cư và chính sách bảo vệ nhóm dễ bị tổn thương cần được triển khai đồng bộ. Đây không chỉ là giải pháp bảo vệ từng hộ gia đình mà còn giúp giảm chi phí cứu trợ, tái thiết và phục hồi sau thiên tai.

Cảnh báo sớm

Bên cạnh nhà ở an toàn, khả năng tiếp cận cảnh báo sớm và kiến thức ứng phó có ý nghĩa quyết định đối với việc bảo vệ tính mạng. Sáng kiến “Cảnh báo sớm cho tất cả” của Liên hợp quốc đặt mục tiêu bảo đảm mọi người trên thế giới được hưởng lợi từ hệ thống cảnh báo sớm vào cuối năm 2027.

Để hiện thực hóa mục tiêu này, các quốc gia cần kết nối dự báo khí tượng, thông tin rủi ro với hệ thống truyền tin đến người dân, đồng thời bảo đảm cảnh báo đến được những nhóm khó tiếp cận thông tin.

Tuy nhiên, phát đi cảnh báo mới chỉ là bước đầu. Người dân cần biết phải làm gì khi nhận được thông tin về bão, lũ hoặc sạt lở, xác định tuyến sơ tán, chuẩn bị vật dụng thiết yếu và hỗ trợ những người cần trợ giúp. Các cuộc diễn tập tại cộng đồng, hướng dẫn kỹ năng ứng phó và kế hoạch phòng tránh ở cấp hộ gia đình có thể giúp biến thông tin cảnh báo thành hành động cụ thể.

Trường học cũng là địa điểm quan trọng để hình thành văn hóa phòng ngừa thiên tai. Khi trẻ em được trang bị kiến thức và kỹ năng ứng phó, các em không chỉ biết bảo vệ bản thân mà còn có thể chia sẻ thông tin với gia đình, góp phần nâng cao nhận thức trong cộng đồng.

Bài học từ Nhật Bản

Theo Chương trình Phát triển Liên hợp quốc (UNDP), kinh nghiệm của Nhật Bản cho thấy giáo dục, ứng dụng công nghệ và hợp tác đa bên là những yếu tố quan trọng để nâng cao khả năng chống chịu trước thiên tai.

Trong lĩnh vực giáo dục, các chương trình phòng chống thiên tai giúp học sinh nhận biết nguy cơ, thực hành kỹ năng sơ tán và hiểu rõ cách bảo vệ bản thân.

Theo UNDP, các hoạt động thuộc Dự án Khu vực về sóng thần đã tiếp cận khoảng 800 trường học tại 24 quốc gia, với hơn 220.000 người tham gia (tính đến tháng 12/2024). Việc đưa kiến thức phòng ngừa vào trường học góp phần xây dựng thói quen chủ động ứng phó từ sớm, thay vì chỉ hành động khi thảm họa xảy ra.

Công nghệ và dữ liệu cũng hỗ trợ các quốc gia đánh giá mức độ sẵn sàng ứng phó, xác định những điểm yếu trong hệ thống và cải thiện công tác hoạch định chính sách.

UNDP thúc đẩy công cụ đánh giá mức độ trưởng thành về chuyển đổi số trong quản lý rủi ro thiên tai (DX4Resilience), đồng thời hợp tác với doanh nghiệp và cơ sở nghiên cứu để nâng cao năng lực phân tích dữ liệu thiệt hại.

Những sáng kiến này giúp các cơ quan chức năng có thêm cơ sở để xác định ưu tiên đầu tư và thiết kế giải pháp phù hợp với từng địa bàn.

Bên cạnh đó, hợp tác giữa khu vực công, doanh nghiệp và giới nghiên cứu có thể huy động nguồn lực, công nghệ và chuyên môn cho công tác giảm nhẹ rủi ro thiên tai. Kinh nghiệm từ Nhật Bản cho thấy việc chia sẻ tri thức và tăng cường năng lực thể chế có thể giúp các quốc gia chủ động hơn trong phòng ngừa, ứng phó và phục hồi.

Thông điệp “Khả năng chống chịu bắt đầu từ chính ngôi nhà của bạn” vì thế không chỉ nói về chất lượng công trình mà còn nhấn mạnh mối liên hệ giữa an toàn của từng gia đình với năng lực quản trị rủi ro của cả cộng đồng.

Từ quy hoạch, xây dựng nhà ở đến cảnh báo sớm, giáo dục và ứng dụng công nghệ, các giải pháp cần được triển khai liên tục, có sự phối hợp giữa chính phủ, chính quyền địa phương, doanh nghiệp và người dân.

Chủ động phòng ngừa từ nơi ở của mỗi gia đình là bước thiết thực để giảm thiểu tổn thất do thiên tai. Khi mỗi ngôi nhà an toàn hơn và mỗi cộng đồng được chuẩn bị tốt hơn, khả năng chống chịu của toàn xã hội cũng được nâng cao.