Người giữ màu ký ức

Đôi tay nhuốm màu chàm

Khi nhiều người sử dụng những sợi chỉ công nghiệp, chị Bon Niêng Ka Gút ở thôn Đưng K’nớ, xã Đam Rông 4 vẫn giữ cách nhuộm màu thủ công. Đó là cách để chị lưu giữ lại những gì tinh túy và tốt đẹp nhất của văn hóa dân tộc mình. Trên đôi bàn tay của chị Bon Niêng Ka Gút luôn bám màu xanh đen của chàm, len vào từng kẽ móng và dường như chưa bao giờ phai. Chị bảo từ ngày gắn bó với nghề nhuộm, chuyện đôi tay lấm lem màu sắc đã trở nên quen thuộc. Mỗi lần nhuộm, từ khâu ngâm nguyên liệu, làm cao chàm đến nhúng và vắt sợi, tất cả đều được thực hiện bằng đôi tay trần để cảm nhận độ mềm của sợi và màu sắc mong muốn.

Hiện nay, hầu hết các màu sắc trên những sản phẩm thổ cẩm của gia đình đều do chính tay chị Ka Gút thực hiện. Màu chàm từ lá chàm, màu vàng từ củ nghệ, màu cam đất từ quả cà ri, màu xám từ củ dền, màu trắng từ bột gạo. Tuy nhiên, màu chàm vẫn là sắc màu được sử dụng nhiều nhất và cũng là màu sắc gắn bó sâu đậm nhất với đời sống người K’ho.

Nguyên liệu tạo nên màu chàm được lấy từ cây chàm - loài cây từng mọc nhiều trong rừng. Để thuận tiện cho việc thu hoạch, gia đình chị Ka Gút đã đưa cây chàm về trồng trên triền dốc sau nhà. Lá chàm được hái về, ngâm ủ khoảng 3 ngày để chiết xuất màu. Từ phần nước chàm thu được, chị tiếp tục kết hợp với bột vỏ sò, bột hạt bầu, bí rang và một số nguyên liệu truyền thống khác. Cao chàm thu được sau đó đựng trong những chiếc giỏ tre đan thủ công để phơi khô... Nhìn công đoạn ấy có vẻ đơn giản nhưng thực tế đòi hỏi rất nhiều sự kiên nhẫn. Chỉ cần tỷ lệ nguyên liệu không phù hợp hoặc thời gian ngâm ủ chưa đủ, màu sắc tạo ra sẽ không đạt yêu cầu.

Những sợi chỉ được nhuộm thủ công không đều tuyệt đối như sản phẩm công nghiệp. Nhưng chính sự khác biệt ấy lại tạo nên vẻ đẹp riêng. Trên từng sợi vải hiện lên sắc thái của cây lá núi rừng, của bàn tay con người và của những kinh nghiệm được tích lũy qua nhiều thế hệ.

Gìn giữ sắc màu của ký ức

Nếu màu chàm là linh hồn của thổ cẩm thì người truyền cho chị Ka Gút tình yêu với sắc màu ấy chính là mẹ chị - Nghệ nhân Ưu tú Bon Niêng K’Glòng. Sinh ra trong gia đình nhiều thế hệ gắn bó với nghề dệt, chị Ka Gút lớn lên bên khung cửi của mẹ. Từ khi còn nhỏ, chị đã được mẹ cầm tay chỉ từng công đoạn, từ chọn sợi, nhuộm màu đến dệt hoa văn. Những bài học ấy không chỉ là kỹ thuật làm nghề mà còn là cách người K’ho gửi gắm câu chuyện văn hóa của dân tộc mình vào từng tấm vải.

Chị Ka Gút cho biết, mình học nghề không đơn thuần vì được mẹ truyền dạy. Sâu trong suy nghĩ của chị luôn có mong muốn tiếp nối công việc mà mẹ đã dành cả cuộc đời theo đuổi. Chị hiểu rằng, nếu không có người kế tục, những công thức nhuộm màu tự nhiên và những kinh nghiệm dân gian quý giá có thể sẽ dần bị mai một.

Nhiều năm qua, chị đã tham gia các hoạt động quảng bá nghề truyền thống, giới thiệu sản phẩm thổ cẩm đến với du khách và cộng đồng. Từ một người phụ nữ còn nhiều e ngại khi đứng trước đám đông, chị dần tự tin kể về câu chuyện của nghề dệt, về cây chàm, về những màu sắc được tạo nên từ chính cây lá quanh buôn làng.

Theo ông Ha Oanh - Trưởng thôn Đưng K’nớ, nghề dệt thổ cẩm vẫn hiện diện trong nhiều gia đình trong thôn. Nhiều phụ nữ vẫn biết dệt, biết tạo hoa văn truyền thống. Tuy nhiên, số người còn nắm vững kỹ thuật nhuộm màu tự nhiên hiện nay không còn nhiều như trước. Vì vậy, việc những người trẻ như chị Ka Gút tiếp tục gắn bó với nghề có ý nghĩa rất lớn trong việc bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống.

Giữa nhịp sống đổi thay của buôn làng, chị Ka Gút vẫn đều đặn chăm sóc vườn cây chàm, chuẩn bị nguyên liệu nhuộm và cần mẫn bên những sợi chỉ. Trên đôi bàn tay luôn nhuốm màu xanh đen ấy là câu chuyện về sự tiếp nối giữa các thế hệ, về tình yêu dành cho nghề truyền thống và khát vọng gìn giữ bản sắc dân tộc.