Nhà khoa học dâng đời những vần thơ

Mỗi sự kiện của quê hương đất nước, mỗi điều bắt gặp trong đời sống, mỗi vấn đề khiến ông suy nghĩ đều có thể trở thành một bài thơ. Có ngày, ông viết đến 3 bài; viết xong, ông cẩn thận chép tay, ghi ngày tháng, ký tên, rồi gửi tặng bạn bè.

1. Hiếm người làm thơ, yêu thơ theo một cách riêng như PGS.TS Nguyễn Mộng Sinh. Ông tự sắm máy in, máy photocopy, chọn những hoa lá, chim muông in trên giấy A4, rồi ngồi nắn nót chép từng bài thơ bằng nét chữ bay bổng trên những tờ giấy sinh động, đẹp mắt. Từng trang thơ ấy được ông trao tận tay bạn bè hoặc chụp lại gửi qua Zalo khi tuổi cao, đi lại khó khăn. Thơ, vì thế không chỉ là chữ nghĩa, mà đó là món quà ông gửi đến những người ông trân quý, là sợi dây nối ông với bạn bè và với cuộc sống.

Cách ông làm thơ đã đặc biệt, cách ông “phát hành” thơ cũng đặc biệt và cách ông lưu trữ thơ càng đặc biệt. Trên giá sách của ông, những album thơ được xếp chồng ngay ngắn; bên bàn viết, những bài thơ mới hoàn thành còn chưa kịp gửi đi, cất đi.

2. Nhà thơ Nguyễn Mộng Sinh (SN 1939) là một trong những chuyên gia đầu ngành của ngành vật lý hạt nhân nước nhà, nguyên là Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu hạt nhân. Sau khi nghỉ hưu, ông tiếp tục dành tâm sức cho khoa học, công nghệ và hoạt động xã hội, từng giữ cương vị Phó Chủ tịch rồi Chủ tịch Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Lâm Đồng.

Ở ông, con người khoa học và người làm thơ dường như không phải hai thế giới tách biệt. Tư duy khoa học giúp thơ có sự mạch lạc, lý tính; còn tâm hồn thi sĩ khiến những vấn đề tưởng khô khan trở nên gần gũi, dễ tiếp nhận. Bởi vậy, đọc thơ Nguyễn Mộng Sinh có thể bắt gặp những câu chuyện về giáo dục, môi trường, khoa học, trách nhiệm công dân, văn hóa, đạo lý làm người và cả những đổi thay của đất nước.

Một trong những mạch thơ nổi bật của ông là suy ngẫm về khoa học và người làm khoa học. Với ông, khoa học không thể chỉ nằm trong những phòng nghiên cứu hay “tháp ngà”, mà phải đi vào đời sống, góp phần giải quyết những vấn đề thực tế. Trong bài thơ Làm khoa học, ông viết: “Làm khoa học là phải được tự do/Tiếp cận thông tin, hiểu rõ sự thật/Làm khoa học là phải được độc lập/ Trong giãi bày suy tư, chính kiến của mình”.

Những câu thơ ấy cho thấy một quan niệm nhất quán rằng tri thức phải đi cùng tự do tư duy, trách nhiệm và khả năng phụng sự cộng đồng. Với Nguyễn Mộng Sinh, giá trị của khoa học không chỉ nằm ở cái mới được phát hiện mà còn ở khả năng biến tri thức thành những giá trị hữu ích cho cuộc sống.

Tinh thần ấy vốn đã hiện diện trong hành trình khoa học của ông. Ông từng là người đi đầu xây dựng bộ tiêu chí đánh giá hiệu quả các đề tài khoa học và công nghệ dựa trên ba phương diện: giá trị sáng tạo tri thức, khả năng chuyển giao - ứng dụng và hiệu quả kinh tế, xã hội. Hơn 60 cuộc hội thảo lớn nhỏ của tỉnh Lâm Đồng cũng là từng ấy dịp ông trình bày những tham luận được chuẩn bị công phu, thẳng thắn và đầy tâm huyết.

Nhưng khi tuổi cao, những tham luận dài dần được tiếp nối bằng những bài thơ ngắn. Nếu trước đây ông dùng diễn giải khoa học để góp ý, hiến kế, thì nay ông dùng những câu thơ có vần điệu, giản dị và dễ nhớ để tiếp tục nói điều mình nghĩ.

Chẳng hạn, ông mượn ngôn ngữ của hội họa để gửi gắm một cách nhìn tỉnh táo: “Nói chuyện này vì muốn “chuyển đổi xanh”/Phải tính toán mọi điều cho kín kẽ/Cần tỉnh táo cân nhắc nhiệm vụ từng ngành” (Chuyển đổi xanh). Đó là thơ của một công dân - nhà khoa học dù tuổi đã cao vẫn dõi theo thời cuộc. Những vấn đề về môi trường, nhà kính, nhà màng, suy giảm mạch nước ngầm, không gian xanh, nông nghiệp sinh thái đi vào thơ như những câu hỏi của một người có trách nhiệm tự đặt ra.

3. Một mối trăn trở lớn trong thơ Nguyễn Mộng Sinh là trồng người và làm người. Ông dành nhiều bài thơ nói lên suy nghĩ của mình về nghề dạy học, về bồi dưỡng nhân tài, đào tạo nhân lực, về vị trí của tri thức trong sự phát triển: Không có thầy dạy sao có học sinh/Không trồng cây sao có hoa có trái/Không trồng người thì sao gặt hái/Nhân lực, nhân tài cho xã hội tiến lên (Trăn trở)…

Những câu từ chân chất, có vần có điệu, gần với lời trò chuyện khiến những vấn đề lớn trở nên dễ hiểu. Đằng sau những câu thơ tưởng như mộc mạc ấy là một quan niệm sâu sắc, muốn xây dựng tương lai phải bắt đầu từ con người.

Với ông, học tập là một hành trình không có điểm dừng; bài thơ Tri thức và trí thức mở ra bằng hình ảnh: “Đại dương tri thức mênh mang/Khó lòng dùng lưới dẫu đan thật dày”. 2 câu thơ giản dị nhưng gợi một suy nghĩ rộng: Biết nhiều bao nhiêu càng nhận ra sự vô tận của tri thức bấy nhiêu; con người dù đã “công toại, danh thành” vẫn cần tiếp tục học hỏi.

4. Càng nhiều tuổi, nhà thơ, PGS.TS Nguyễn Mộng Sinh càng suy ngẫm về món nợ ân nghĩa với đất nước và cuộc đời. Trong 17 năm ông được học tập ở nước ngoài (12 năm tại Nga, 5 năm tại Trung Quốc) cũng là lúc đất nước trải qua 2 cuộc chiến tranh gian khổ giành độc lập, thống nhất. Ông luôn nghĩ: Trong giai đoạn đất nước đau thương nhất, những người cùng thế hệ ông cầm súng ra trận đối mặt với quân thù thì cũng là lúc ông được học hành; nên tri thức ông có được không còn thuộc về riêng ông nữa. Bởi vậy, góp một ý kiến, đề xuất một giải pháp, hay viết một bài thơ cũng là một cách ông trả món nợ ân tình ấy.

Thơ Nguyễn Mộng Sinh vì thế luôn mang theo tinh thần công dân rõ nét. Ông viết về nghĩa vụ, về chữ hiếu, về văn hóa, về đất nước, về trách nhiệm của người trí thức bằng tất cả tấm lòng chân thành và một niềm tin vào những điều tốt đẹp.

Đôi tai đã không còn nghe rõ, nhưng ông vẫn cố gắng “lắng nghe” cuộc sống, đọc, suy ngẫm, trò chuyện, rồi viết. Những vần thơ cứ thế ra đời, được chép tay, gửi đến bạn bè, như những tín hiệu nhỏ từ một tâm hồn chưa bao giờ vơi bầu nhiệt huyết.

Hàng ngàn bài thơ được viết trong suốt vài chục năm qua, nhưng thi sĩ Nguyễn Mộng Sinh chưa có một tập thơ in riêng nào. Có lẽ những trang giấy do chính ông in, tự tay chép, tự tay ký tặng và lưu giữ lại chính là những “tập thơ” đặc biệt nhất. Ở đó có dấu vết của một đời sống trí tuệ luôn hướng về cộng đồng bằng tấm lòng rộng mở, chí nghĩa, chí tình.