Nhô wèr - Lời cầu vọng được mùa của người Cơ Ho Srê

Gắn với chu kỳ sinh trưởng của cây lúa, nghi lễ không chỉ thể hiện đời sống tín ngưỡng mà còn lưu giữ những tập quán và ký ức của cộng đồng gắn bó lâu đời với ruộng đồng.

Gửi ước vọng vào mùa lúa

Với người Cơ Ho Srê, cây lúa không chỉ là nguồn lương thực mà còn giữ vị trí quan trọng trong đời sống tinh thần. Qua nhiều thế hệ, quá trình canh tác hình thành những kinh nghiệm và tập quán riêng, gắn với quan niệm về sự hài hòa giữa con người và tự nhiên.

Bởi vậy, khi lúa bước vào thời kỳ trổ bông, Nhô wèr được tổ chức để cầu mong cây lúa sinh trưởng thuận lợi, hạt chắc, bông đầy, buôn làng bình yên.

Nghi lễ thường diễn ra vào tháng 9 âm lịch hằng năm, là thời điểm lúa trổ bông. Công việc chuẩn bị được thực hiện chu đáo, từ lễ vật đến không gian hành lễ. Những người am hiểu phong tục cùng các bậc cao niên hướng dẫn bà con chuẩn bị, góp phần trao truyền những tập quán đã được gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Trong không gian hành lễ, cây ndah được dựng thẳng bên cạnh cây nêu gơnơng, cùng với hìu wèr và kut ndu tạo nên không gian mang dấu ấn riêng của nghi lễ Nhô wèr. Việc chuẩn bị, sắp đặt các vật thể này được thực hiện theo tập quán của cộng đồng, thể hiện sự am hiểu phong tục và kinh nghiệm được trao truyền qua nhiều thế hệ.

Ông K’Sôm, trưởng thôn Ka Ming, xã Di Linh cho biết: “Nhô wèr có ý nghĩa quan trọng trong đời sống tinh thần của người Cơ Ho Srê. Nghi lễ thể hiện mong muốn mưa thuận, gió hoà, mùa màng thuận lợi, cuộc sống đủ đầy, đồng thời nhắc nhở mỗi người trân trọng cây lúa và phong tục của cha ông”.

Khi nghi lễ bắt đầu, tiếng chiêng vang lên giữa không gian cánh đồng, tạo nên bầu không khí trang nghiêm. Dưới sự chủ trì của người am hiểu phong tục, các phần lễ được tiến hành theo tập quán, gửi gắm ước vọng đến những đấng thần linh được cộng đồng tôn kính, gắn với núi rừng, đất đai và mùa màng.

Những lời khấn thể hiện mong muốn cây lúa phát triển tốt, tránh sâu bệnh, mùa màng bội thu, các gia đình no ấm, cây cối sinh sôi, nảy nở. Qua đó, có thể thấy niềm tin của người trồng lúa đối với sự che chở của thần linh, cũng như mối quan hệ gần gũi giữa con người với thiên nhiên.

Một phần nghi lễ có sự hiện diện của con trâu hiến tế. Theo quan niệm truyền thống, lễ vật thể hiện lòng thành kính ơn trên phù hộ cho cộng đồng. Các nghi thức được thực hiện theo phong tục, dưới sự hướng dẫn của những người có trách nhiệm.

Già làng K’Mồs, người am hiểu phong tục của cộng đồng chia sẻ: “Qua những nghi lễ như Nhô wèr, già làng, người có uy tín và người cao tuổi có dịp truyền lại cho lớp trẻ những tập quán, kinh nghiệm được đúc kết từ đời sống. Việc trực tiếp tham gia chuẩn bị và chứng kiến các phần lễ giúp thế hệ sau hiểu hơn về phong tục truyền thống của dân tộc mình”.

“

Qua việc trực tiếp tham gia nghi lễ và các hoạt động cộng đồng, những giá trị văn hóa được trao truyền tự nhiên giữa các thế hệ, góp phần gìn giữ nét đẹp truyền thống trong đời sống hôm nay.

Già làng K’Mồs, thôn Ka Ming, xã Di Linh

Sau phần nghi lễ, bà con cùng quây quần, chia sẻ lễ vật, thưởng thức rượu cần, trò chuyện trong tiếng chiêng, lời ca và điệu múa truyền thống. Nhô wèr vì thế không chỉ là nghi lễ cầu mùa mà còn là dịp để các gia đình gặp gỡ, thắt chặt tình cảm và củng cố sự gắn kết trong buôn làng.

Ông K’Broi, cán bộ hưu trí, nguyên Phó Bí thư Huyện ủy Di Linh cũ cho rằng, những sinh hoạt văn hóa như Nhô wèr góp phần gìn giữ bản sắc dân tộc, giúp thế hệ trẻ hiểu và trân trọng hơn phong tục truyền thống của người Cơ Ho Srê.

Từ sức trâu trên đồng ruộng đến ký ức cộng đồng

Nhô wèr gắn bó với đời sống người Cơ Ho Srê trong mối liên hệ giữa cây lúa, hoạt động sản xuất và tín ngưỡng dân gian. Trước khi máy móc phổ biến trên đồng ruộng, người dân chủ yếu dựa vào sức người và sức trâu để canh tác. Trâu được dùng để cày, bừa đất, chuẩn bị ruộng cho mùa gieo trồng, giữ vai trò quan trọng trong sinh kế của nhiều gia đình.

Sau khi lúa chín, người dân có cách làm riêng để tách hạt khỏi thân cây. Lúa được tập kết thành đống tại khu vực đập lúa trên đồng; trâu được dẫn đi thành vòng quanh đống lúa để giẫm, làm rời hạt khỏi thân và bông.

Phương pháp này được gọi là prơjòt. Công việc đòi hỏi kinh nghiệm điều khiển trâu, sắp xếp lúa và tổ chức lao động. Đó cũng là hình ảnh quen thuộc trong ký ức của những người từng gắn bó với phương thức sản xuất truyền thống.

Từ việc làm đất, chăm sóc đến thu hoạch, người Cơ Ho Srê tích lũy những kinh nghiệm phù hợp với điều kiện tự nhiên và tập quán địa phương.

Chu kỳ canh tác định hình nhịp sinh hoạt của mỗi gia đình, đồng thời góp phần hình thành các nghi lễ gắn với từng giai đoạn phát triển của cây lúa, từ gieo sạ đến cúng dưỡng lúa, mang lúa về kho và mừng lúa mới.

Từ khoảng sau năm 1990, máy móc dần được đưa vào đồng ruộng. Nhiều công đoạn trước đây cần sức trâu và sức người nay được cơ giới hóa, giúp giảm công lao động, rút ngắn thời gian sản xuất.

Cùng với sự thay đổi trong canh tác, một số phương thức lao động truyền thống ít có cơ hội được thực hành như trước. Hình ảnh trâu cày bừa, trâu giẫm lúa theo vòng tròn hay cảnh bà con tập trung trên đồng sau mùa thu hoạch dần trở thành ký ức của thế hệ đi trước.

Sự thay đổi trong đời sống sản xuất cũng tác động đến những tập quán gắn với chu kỳ canh tác. Một số nghi lễ không còn được duy trì thường xuyên, khiến việc lưu giữ và trao truyền những giá trị cổ xưa càng trở nên cần thiết.

Nhô wèr không chỉ mang ý nghĩa cầu mùa mà còn giúp cộng đồng gìn giữ những quan niệm về cây lúa, thiên nhiên và sự gắn kết giữa các thành viên trong buôn làng.

Những câu chuyện về cách làm ruộng, sử dụng sức trâu hay phương pháp prơjòt giúp thế hệ trẻ hình dung rõ hơn đời sống của cha ông trước khi nông nghiệp chuyển sang cơ giới hóa.

Đây cũng là những chất liệu quan trọng để hiểu văn hóa không tách rời sinh kế, mà được hình thành và lưu truyền từ chính quá trình lao động của cộng đồng.

Tiếng chiêng trong nghi lễ, lời cầu mùa và ký ức về sức trâu trên đồng ruộng cùng tạo nên những lớp trầm tích văn hóa của người Cơ Ho Srê. Gìn giữ Nhô wèr cũng là gìn giữ sợi dây kết nối cộng đồng với ruộng lúa, phong tục và ký ức của các thế hệ mà còn là trao truyền ý nghĩa phong tục cho thế hệ sau.