Quốc hội chủ động, linh hoạt, quyết sách bám sát thực tiễn

Quyết sách nhanh hơn trước yêu cầu của thực tiễn

Sau 17 ngày làm việc khẩn trương, nghiêm túc, trách nhiệm cao, Kỳ họp không thường lệ thứ nhất, Quốc hội khóa XVI đã chính thức bế mạc, hoàn thành toàn bộ nội dung, chương trình đề ra, với nhiều quyết sách quan trọng, sát yêu cầu thực tiễn.

Trao đổi với phóng viên Báo Nhân Dân, đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga, Phó Trưởng đoàn chuyên trách Đoàn đại biểu Quốc hội thành phố Hải Phòng nhìn nhận, kết quả nổi bật nhất của Kỳ họp không chỉ nằm ở khối lượng công việc rất lớn được Quốc hội xem xét, quyết định trong thời gian ngắn, mà quan trọng hơn là tinh thần chủ động, khẩn trương và trách nhiệm trước những yêu cầu cấp thiết của thực tiễn.

Ngay từ Kỳ họp không thường lệ đầu tiên của khóa XVI, Quốc hội đã phải xem xét nhiều vấn đề quan trọng, có phạm vi tác động rộng, liên quan trực tiếp đến hoàn thiện thể chế, tổ chức bộ máy, phát triển kinh tế xã hội và đời sống nhân dân. Điều đó cho thấy một yêu cầu rất rõ: hoạt động lập pháp phải theo kịp tốc độ vận động của thực tiễn, thậm chí phải đi trước một bước để kiến tạo không gian phát triển.

"Tôi cho rằng dấu ấn đậm nét của Kỳ họp là: quyết sách nhanh hơn trước yêu cầu của thực tiễn, nhưng càng nhanh càng phải bảo đảm chắc chắn, khả thi và chịu trách nhiệm đến cùng về chất lượng quyết sách", đại biểu bày tỏ.

Theo đó, Quốc hội đồng hành với sự phát triển nhưng không hạ thấp yêu cầu về kỷ cương, chất lượng và trách nhiệm. Đồng hành không có nghĩa là hợp thức hóa mọi đề xuất, mà là cùng Chính phủ tìm ra những giải pháp đúng pháp luật, tháo gỡ được điểm nghẽn và tạo thêm dư địa cho phát triển.

Có chung nhận định, đại biểu Trần Văn Khải, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội nhấn mạnh, kết quả nổi bật nhất của kỳ họp nằm ở chỗ: Quốc hội khóa XVI, ngay trong kỳ họp không thường lệ đầu tiên của nhiệm kỳ, đã chứng minh được một điều: tốc độ không nhất thiết phải đánh đổi bằng chất lượng, nếu chúng ta chuẩn bị từ sớm, từ xa, phối hợp chặt chẽ và làm việc bằng tinh thần trách nhiệm thực sự.

Về hoàn thiện thể chế, đại biểu đánh giá, Quốc hội đã chọn đúng những nút thắt đang trực tiếp chặn dòng chảy nguồn lực để tháo gỡ, chẳng hạn như việc thông qua Luật Phát triển đô thị để tạo khung pháp lý thống nhất cho cả hệ thống đô thị quốc gia. Hay như Luật sửa đổi, bổ sung Điều 6 và Phụ lục IV về danh mục ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện của Luật Đầu tư đã trực tiếp cắt bỏ rào cản gia nhập thị trường đối với các doanh nghiệp.

Bên cạnh đó, không gian phát triển mới được mở ra với việc Quốc hội chốt chủ trương đầu tư đường Vành đai 5-Vùng Thủ đô Hà Nội; điều chỉnh chủ trương đầu tư tuyến đường sắt Lào Cai-Hà Nội-Hải Phòng; tách Dự án điện hạt nhân Ninh Thuận thành 3 dự án độc lập; ban hành cơ chế đặc thù tháo gỡ vướng mắc cho các dự án điện gió, điện mặt trời....

Đồng thời, nguồn lực được dồn về đúng chỗ, đến đúng người thông qua việc tích hợp 4 chương trình mục tiêu quốc gia thành 1 Chương trình mục tiêu quốc gia về phát triển văn hóa-xã hội, nông thôn, dân tộc và miền núi giai đoạn 2026-2035. "Quyết sách này giúp chấm dứt tình trạng một xã nghèo phải chạy theo bốn bộ hồ sơ, bốn đầu mối, bốn cơ chế giải ngân khác nhau cho cùng một mục tiêu. Từ nay, một chương trình, một đầu mối, một dòng vốn", đại biểu Khải bày tỏ.

Song hành với đó là Nghị quyết giảm 30% thuế thu nhập cá nhân và thuế thu nhập doanh nghiệp cho cá nhân, doanh nghiệp có doanh thu không quá 10 tỷ đồng/năm. Theo đại biểu, đây là chính sách khoan thư sức dân đúng lúc, đúng đối tượng - những hộ kinh doanh, doanh nghiệp nhỏ và siêu nhỏ đang gồng mình nhất.

Đưa “hơi thở cuộc sống” vào nghị trường

Có thể nói, một trong những dấu ấn nổi bật nhất của kỳ họp này là khoảng cách từ thực tiễn cuộc sống đến quyết sách của Quốc hội đã được rút ngắn đáng kể.

Nhìn lại kỳ họp, đại biểu Trịnh Xuân An (Đoàn Đồng Nai), đại biểu hoạt động chuyên trách tại Ủy ban Quốc phòng, An ninh và Đối ngoại của Quốc hội đánh giá, Quốc hội đã hoàn thành một khối lượng công việc rất lớn trong thời gian ngắn, với phạm vi rất toàn diện, từ kinh tế, tài chính, đầu tư, đất đai, nhà ở đến văn hóa, xã hội, tư pháp, quốc phòng, an ninh.

Đây là kỳ họp không thường lệ đầu tiên của Quốc hội khóa XVI, nhưng khối lượng và tính chất công việc có thể nói không kém một kỳ họp thường lệ. Điểm đáng chú ý là kỳ họp xử lý đồng thời ba nhóm công việc với ba tầm thời gian khác nhau.

Thứ nhất là những vấn đề cấp thiết có thể quyết định ngay để tác động trực tiếp tới người dân, doanh nghiệp và thực tiễn địa phương. Chẳng hạn, Quốc hội đã bổ sung vào chương trình và xem xét, quyết định chính sách giảm thuế thu nhập cá nhân, thuế thu nhập doanh nghiệp; xử lý vấn đề liên quan đến việc di chuyển một số di tích tại Bắc Ninh để vừa đáp ứng yêu cầu phát triển, vừa bảo đảm các giá trị văn hóa, lịch sử.

Thứ hai là tiếp tục tháo gỡ những điểm nghẽn đang cản trở phát triển. Nhiều dự án luật lần này tập trung rất rõ vào cải cách thủ tục hành chính, điều kiện đầu tư kinh doanh, phân cấp, phân quyền.

Thứ ba là chuẩn bị thể chế cho những vấn đề lớn, có tác động lâu dài. Quốc hội đã thảo luận bước đầu về những chính sách rất quan trọng liên quan đến đất đai, nhà ở, kinh doanh bất động sản; những vấn đề liên quan trực tiếp đến quyền con người, quyền công dân trong Bộ luật Hình sự và các đạo luật khác. Việc thảo luận một bước giúp Quốc hội nhận diện sớm những vấn đề lớn, tạo điều kiện để cơ quan soạn thảo tiếp tục hoàn thiện các dự thảo trước khi trình Quốc hội quyết định.

Theo đại biểu, dấu ấn lớn nhất là tính chủ động, linh hoạt và ngày càng thực chất trong hoạt động của Quốc hội.

Tính chủ động thể hiện ở chỗ Quốc hội không nhất thiết chờ đến một kỳ họp thường lệ mới giải quyết vấn đề. Những vấn đề thực tiễn đặt ra, nếu đủ căn cứ, đủ độ chín và cần thiết thì có thể bổ sung vào chương trình để xem xét, quyết định ngay. Chính sách giảm thuế thu nhập cá nhân, thuế thu nhập doanh nghiệp hay việc xử lý vấn đề di chuyển di tích ở Bắc Ninh là những thí dụ cho thấy tinh thần đó.

Tiếp đến là tư duy lập pháp ngày càng hướng mạnh vào kết quả đầu ra.

“Trước đây chúng ta thường nói chung về cải cách thủ tục hành chính, cải thiện môi trường đầu tư, kinh doanh; còn tại kỳ họp này, ở nhiều dự án luật đã có thể chỉ rõ cắt bao nhiêu ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện, bao nhiêu thủ tục, bao nhiêu điều kiện kinh doanh và tiết giảm bao nhiêu thời gian thực hiện. Khi cải cách được lượng hóa thì Quốc hội có cơ sở để giám sát và Chính phủ cũng có cơ sở để đánh giá trách nhiệm thực thi”, đại biểu nhận định.

Một điểm mới nữa theo đại biểu là không phải vấn đề nào cũng cần quyết định ngay tại một kỳ họp. Với những đạo luật rất lớn như Luật Đất đai, Luật Nhà ở, Luật Kinh doanh bất động sản hay Bộ luật Hình sự, việc Quốc hội thảo luận một bước về những định hướng chính sách lớn là cần thiết. Cách làm này cho phép nhận diện sớm những vấn đề còn ý kiến khác nhau, đánh giá đầy đủ tác động và nâng cao chất lượng dự án trước khi quyết định.

Dấu ấn bao trùm cho thấy một Quốc hội hành động, linh hoạt nhưng thận trọng; việc gì cấp thiết và đã chín thì quyết ngay, vấn đề lớn và phức tạp thì thảo luận kỹ, chuẩn bị từ sớm. Đó cũng chính là cách để không tạo ra độ trễ giữa quyết sách và cuộc sống nhưng đồng thời vẫn bảo đảm chất lượng của mỗi quyết sách.

Đại biểu An cho biết, “hơi thở cuộc sống” tại kỳ họp lần này thể hiện khá rõ, bởi rất nhiều vấn đề Quốc hội bàn chính là những vấn đề người dân, doanh nghiệp và địa phương đang trực tiếp gặp phải. Đặc biệt, các dự án liên quan đến đất đai, nhà ở và kinh doanh bất động sản đều là những lĩnh vực gắn trực tiếp với tài sản, nơi ở và đời sống của hàng triệu người dân, đồng thời liên quan đến một nguồn lực rất lớn của nền kinh tế.

Hay với Bộ luật Hình sự, đằng sau mỗi quy định không đơn thuần là vấn đề kỹ thuật pháp lý mà còn liên quan trực tiếp đến quyền con người, quyền công dân, đến ranh giới giữa xử lý hành chính và xử lý hình sự, giữa yêu cầu đấu tranh phòng, chống tội phạm với bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của công dân.

Đại biểu nhận thấy, qua thảo luận, các đại biểu ngày càng đặt câu hỏi từ góc nhìn thực thi: quy định này khi xuống địa phương sẽ thực hiện thế nào; người dân phải làm thêm hay bớt thủ tục; doanh nghiệp tiết kiệm được bao nhiêu thời gian, chi phí; phân cấp cho địa phương nhưng nguồn lực, cán bộ và dữ liệu đã đi cùng hay chưa.

Theo đại biểu, đây mới là ý nghĩa đầy đủ của việc đưa “hơi thở cuộc sống” vào nghị trường. Không chỉ phản ánh tiếng nói từ cơ sở mà phải chuyển những vấn đề của cuộc sống thành chính sách và cuối cùng chuyển chính sách thành những thay đổi mà người dân, doanh nghiệp có thể cảm nhận được.

Đề xuất nghiên cứu để xây dựng quy trình tham vấn chính sách chính thức

Nhấn mạnh thêm một số kết quả của kỳ họp lần này, đại biểu Phan Đức Hiếu, Ủy viên hoạt động chuyên trách tại Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội cho biết, các luật được sửa đổi liên quan đến hoạt động sản xuất kinh doanh sẽ có nhiều tác động tích cực đến việc thúc đẩy sản xuất kinh doanh và giảm bớt khó khăn cho doanh nghiệp.

Dẫn chứng việc sửa đổi 10 luật trong lĩnh vực nông nghiệp và môi trường nhằm cắt giảm điều kiện kinh doanh, cắt giảm thủ tục tài chính; hay việc miễn giảm thuế cho cá nhân, hộ kinh doanh, doanh nghiệp nhỏ và vừa…, đại biểu cho rằng đây là những kết quả có ý nghĩa thiết thực, tác động tích cực để thúc đẩy hoạt động sản xuất kinh doanh cũng như giảm bớt khó khăn cho doanh nghiệp và người dân.

Tuy nhiên, qua tổng kết kỳ họp, đại biểu nhận thấy có thể đúc kết hai vấn đề để tiếp tục hoàn thiện, góp phần nâng cao chất lượng các kỳ họp Quốc hội trong thời gian tới.

Thứ nhất là về áp lực công việc, các kỳ họp của Quốc hội từ khóa XV đến nay đều rất áp lực bởi khối lượng công việc lớn trong khi thời gian có hạn. Nhận định áp lực này sẽ không bao giờ giảm mà chỉ có thể giữ nguyên hoặc tăng thêm theo mục tiêu phát triển sắp tới, đại biểu cho rằng, Quốc hội và bản thân các đại biểu Quốc hội cần phải biến việc từ “thụ động chịu áp lực” thành “chủ động giải tỏa áp lực” để bảo đảm công việc đáp ứng tốt hơn các yêu cầu và đòi hỏi của thực tiễn.

“Tính chủ động trong công việc, trong xây dựng chương trình và thực hiện nhiệm vụ của đại biểu nói riêng cũng như Quốc hội nói chung là bài học kinh nghiệm rất quý báu để chúng ta chuyển sang thế chủ động”, đại biểu bày tỏ.

Đồng thời, theo đại biểu, công tác phối hợp giữa các cơ quan của Quốc hội với Chính phủ, giữa các cơ quan của Quốc hội, của Chính phủ với các bộ ngành và các cơ quan tham mưu phải đẩy mạnh hơn nữa tính chủ động, tích cực hơn từ sớm, từ xa.

Thứ hai, Kỳ họp này ghi nhận một tiền lệ là lần đầu tiên Quốc hội cho ý kiến vào hồ sơ xây dựng chính sách của Chính phủ, đặc biệt đối với các luật quan trọng như: Luật Đất đai, Luật Kinh doanh bất động sản và Luật Nhà ở. Đây là tiền lệ đầu tiên, chưa từng có trước đây và cũng chưa được quy định chính thức trong các văn bản quy phạm pháp luật. Đại biểu nhìn nhận, hoạt động này có rất nhiều ý nghĩa để nghiên cứu, xem xét và phát huy hơn nữa việc tham vấn chính sách của Chính phủ ngay từ giai đoạn xây dựng chính sách.

Theo đó, việc tham vấn sớm chính sách từ đại biểu Quốc hội giúp tăng cường phối hợp ngay từ đầu, từ sớm, từ xa bởi chính sách rất quan trọng, được xem là “hồn cốt” của một dự thảo Luật. Để biến tiền lệ tốt thành nền tảng bền vững, đại biểu Hiếu đề xuất cần nghiên cứu để xây dựng quy trình chính thức về cả cách thức thực hiện, kết quả và ý nghĩa pháp lý.

Việc phát huy và hoàn thiện những kinh nghiệm này thành các quy trình pháp lý chuẩn mực sẽ là chìa khóa để nâng cao chất lượng lập pháp, giúp Quốc hội thực sự là một cơ quan hành động, linh hoạt và kiến tạo, đáp ứng kỳ vọng ngày càng cao của cử tri và nhân dân cả nước.

Theo đuổi đến cùng hiệu quả của quyết sách

Theo các đại biểu Quốc hội, một quy định có thể rất chặt chẽ về mặt kỹ thuật pháp lý, nhưng nếu không giải quyết được vấn đề của thực tiễn, hoặc tạo ra một quy trình mà cơ sở rất khó thực hiện, thì hiệu quả chính sách vẫn bị hạn chế.

Liên quan vấn đề này, đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga, Phó Trưởng đoàn chuyên trách Đoàn đại biểu Quốc hội thành phố Hải Phòng, nhấn mạnh trước hết phải thay đổi quan niệm rằng ban hành luật là kết thúc quá trình lập pháp. Thực chất, đó mới là điểm bắt đầu của một giai đoạn rất quan trọng: tổ chức thực hiện và kiểm chứng chính sách trong thực tiễn.

Do đó, đại biểu cho rằng sau kỳ họp cần tập trung vào hoàn thiện đầy đủ, kịp thời các điều kiện thi hành, nhất là các văn bản quy định chi tiết, quy trình thực hiện, nguồn lực và phân công trách nhiệm.

Tiếp theo là theo dõi sát phản ứng của thực tiễn. Những khó khăn phát sinh trong quá trình thực hiện cần được nhận diện sớm, phân biệt rõ đâu là vướng mắc do quy định pháp luật, đâu là do cách hiểu, cách tổ chức thực hiện hoặc tâm lý sợ trách nhiệm để có giải pháp phù hợp.

Đi cùng với đó là tăng cường giám sát việc thực hiện các luật, nghị quyết mà Quốc hội vừa thông qua, nhất là những chính sách mới, cơ chế đặc thù hoặc những nội dung tác động trực tiếp đến quyền lợi của người dân và hoạt động của doanh nghiệp.

“Giám sát sau lập pháp phải ngày càng trở thành một phần hữu cơ của hoạt động lập pháp. Quốc hội không chỉ cần biết một đạo luật đã được ban hành hay chưa, mà còn phải biết đạo luật ấy đang sống như thế nào trong đời sống”, đại biểu bày tỏ.

Đại biểu cho rằng đây cũng là yêu cầu đối với Quốc hội khóa XVI: không chỉ nâng cao chất lượng của từng quyết sách, mà phải theo đuổi đến cùng hiệu quả của quyết sách ấy trong thực tiễn.

Muốn tránh tình trạng luật đã có hiệu lực nhưng cuộc sống vẫn phải chờ, trước hết các nghị định, thông tư và các điều kiện tổ chức thi hành phải được chuẩn bị từ sớm, tốt nhất là song hành với quá trình xây dựng luật. Không nên để xảy ra tình trạng luật giao quá nhiều nội dung cho văn bản dưới luật rồi khi luật có hiệu lực lại thiếu hướng dẫn.

Cũng theo đại biểu, phải đặc biệt quan tâm năng lực thực thi ở cấp cơ sở bởi chính sách dù thiết kế tốt đến đâu nhưng thiếu nhân lực, dữ liệu, hạ tầng, kinh phí hoặc cán bộ chưa được hướng dẫn đầy đủ thì vẫn có thể bị nghẽn khi triển khai.

“Theo tôi, cần chuyển mạnh từ tư duy “ban hành đúng” sang “ban hành đúng và tổ chức thực hiện được ngay”, đại biểu nói.

Đại biểu Trịnh Xuân An (Đoàn Đồng Nai) cũng có chung nhận định về ý nghĩa then chốt của khâu tổ chức thực hiện sau mỗi kỳ họp. Chất lượng của kỳ họp cuối cùng không chỉ được đánh giá bằng số luật, nghị quyết được thông qua mà phải bằng những chuyển biến thực tế sau đó.

Trước hết, Chính phủ và các cơ quan phải khẩn trương ban hành văn bản quy định chi tiết và chuẩn bị đầy đủ điều kiện thi hành, không để luật đã có hiệu lực nhưng phải chờ nghị định, thông tư; càng không nên để những nội dung Quốc hội đã chủ trương cắt giảm lại phát sinh thêm thủ tục ở văn bản dưới luật.

Theo đại biểu, cần giám sát rất chặt kết quả thực chất của cải cách thủ tục hành chính và điều kiện đầu tư kinh doanh. Kỳ họp này đã có một bước tiến là lượng hóa được khá cụ thể số thủ tục, điều kiện được cắt giảm trong một số đạo luật. Do đó, sau kỳ họp phải tiếp tục đi thêm một bước: những con số cắt giảm trên văn bản đã chuyển thành bao nhiêu ngày được tiết kiệm, bao nhiêu chi phí được giảm và người dân, doanh nghiệp có thực sự thấy thuận lợi hơn hay không.

Đi cùng với đó là giám sát phân cấp, phân quyền gắn với điều kiện thực hiện. Phân cấp càng mạnh thì trách nhiệm giải trình, kiểm tra và giám sát càng phải rõ.

Đối với những dự án luật lớn mà Quốc hội mới thảo luận bước đầu như đất đai, nhà ở, kinh doanh bất động sản, Bộ luật Hình sự, đại biểu lưu ý, sau kỳ họp cần đặc biệt chú ý việc tiếp thu, giải trình. Những vấn đề đại biểu đã chỉ ra phải được nghiên cứu thực chất, đánh giá tác động đầy đủ, nhất là những quy định liên quan đến quyền tài sản, quyền con người, quyền công dân và những chính sách có tác động rộng đến xã hội.

Cuối cùng, đại biểu cho rằng hoạt động giám sát cũng cần thay đổi cách tiếp cận: không chỉ hỏi “đã ban hành bao nhiêu văn bản”, mà phải hỏi “cuộc sống đã thay đổi như thế nào”. Mỗi chính sách lớn nên có tiêu chí, số liệu và kết quả đầu ra để đánh giá.

“Nếu kỳ họp thể hiện tinh thần quyết nhanh những vấn đề đã chín, chuẩn bị kỹ những vấn đề lớn, thì sau kỳ họp phải là triển khai nhanh, trách nhiệm rõ và hiệu quả phải đo đếm được. Đó mới là vòng khép kín từ thực tiễn đến nghị trường, từ nghị trường trở lại cuộc sống”, đại biểu nêu quan điểm.