Tiến sỹ Phan Văn Kiền: Công nghệ chỉ là công cụ, bản lĩnh mới làm nên giá trị báo chí

Trong bài phát biểu nhân dịp kỷ niệm 101 năm ngày Báo chí cách mạng, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đặt ra nhiệm vụ cho báo chí cách mạng Việt Nam trong kỷ nguyên số là phải kết hợp hài hòa giữa bản lĩnh chính trị và năng lực công nghệ, giữa lý tưởng cách mạng và tư duy đổi mới, giữa tính chiến đấu và tính nhân văn, giữa trách nhiệm quốc gia và khả năng hội nhập.

Để làm rõ yêu cầu này, phóng viên Báo Điện tử VietnamPlus đã có cuộc trò chuyện với Tiến sỹ Phan Văn Kiền, Viện Đào tạo Báo chí và Truyền thông, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội.

Báo chí cần thấu hiểu nhu cầu của công chúng

- Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã nêu rõ: Việt Nam cần một nền báo chí đối ngoại số mạnh, đa ngôn ngữ, đa phương tiện, có khả năng chuyển tải thông điệp của Việt Nam với thế giới bằng ngôn ngữ hiện đại và bản sắc Việt Nam. Ông có đánh giá thế nào về hoạt động thông tin đối ngoại hiện nay?

Tiến sỹ Phan Văn Kiền: Tôi cho rằng hoạt động thông tin đối ngoại của Việt Nam trong những năm gần đây đã có nhiều chuyển biến tích cực cả về nhận thức, nội dung và phương thức triển khai.

Nếu trước đây thông tin đối ngoại chủ yếu được thực hiện thông qua các kênh báo chí truyền thống và hướng đến các nhóm công chúng tương đối hẹp, thì hiện nay chúng ta đang từng bước thích ứng với môi trường truyền thông số toàn cầu, nơi thông tin được lan truyền theo thời gian thực và vượt qua mọi biên giới địa lý.

Báo chí đối ngoại của Việt Nam đã có nhiều nỗ lực trong việc quảng bá hình ảnh đất nước, con người, văn hóa, thành tựu phát triển kinh tế-xã hội cũng như quan điểm, chủ trương của Việt Nam đối với các vấn đề khu vực và quốc tế. Đặc biệt, trong những sự kiện lớn như công tác đối ngoại cấp cao, ngoại giao văn hóa, phòng chống dịch bệnh hay ứng phó với các vấn đề quốc tế, báo chí đã góp phần quan trọng trong việc cung cấp thông tin chính xác, kịp thời, qua đó nâng cao vị thế và hình ảnh của Việt Nam trên trường quốc tế.

Tuy nhiên, bối cảnh hiện nay cũng đặt ra những thách thức chưa từng có. Thông tin đối ngoại không còn là hoạt động riêng của các cơ quan báo chí hay cơ quan nhà nước. Mỗi cá nhân sử dụng mạng xã hội đều có thể trở thành một chủ thể truyền thông. Bên cạnh đó, sự cạnh tranh giữa các nguồn tin, các nền tảng xuyên biên giới, sự xuất hiện của tin giả, thông tin sai lệch, các chiến dịch thao túng dư luận hay sự phát triển của AI tạo sinh đang khiến môi trường truyền thông quốc tế trở nên phức tạp hơn rất nhiều.

Vì vậy, theo tôi, nhiệm vụ của thông tin đối ngoại hiện nay không chỉ là truyền tải thông tin ra thế giới mà còn là xây dựng năng lực cạnh tranh thông tin của Việt Nam trong không gian số toàn cầu. Điều đó đòi hỏi sự kết hợp giữa nội dung có chất lượng, công nghệ hiện đại và khả năng thấu hiểu nhu cầu của các nhóm công chúng quốc tế khác nhau.

- Ông có đánh giá thế nào về sự phát triển của ngoại giao công chúng số và truyền thông công dân?

Tiến sỹ Phan Văn Kiền: Cùng với sự phát triển của mạng xã hội và các nền tảng số, hoạt động quảng bá hình ảnh quốc gia ngày càng vượt ra khỏi phạm vi của các cơ quan ngoại giao và truyền thông chính thức để trở thành quá trình tương tác rộng mở với sự tham gia của đông đảo công chúng. Trong bối cảnh đó, ngoại giao công chúng số (digital public diplomacy) đang nổi lên như một xu hướng quan trọng trong việc xây dựng và lan tỏa hình ảnh quốc gia trên phạm vi toàn cầu. Môi trường số đã làm thay đổi căn bản cách thức các quốc gia tiếp cận công chúng quốc tế, từ mô hình truyền thông một chiều sang mô hình đối thoại, tương tác và kết nối mạng lưới.

Đối với Việt Nam, sự phát triển của ngoại giao công chúng số gắn liền với vai trò ngày càng lớn của truyền thông công dân. Mỗi người dân, du học sinh, doanh nhân, nghệ sĩ, vận động viên hay thành viên cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài đều có thể trở thành một “đại sứ truyền thông” trên không gian mạng. Thông qua những bài viết, hình ảnh, video hay các trải nghiệm được chia sẻ trên mạng xã hội, họ góp phần giới thiệu văn hóa, con người, thành tựu phát triển và đời sống xã hội của Việt Nam tới công chúng quốc tế.

Trong những năm gần đây, nhiều nội dung về ẩm thực, du lịch, văn hóa và cuộc sống thường nhật tại Việt Nam do người dùng tạo ra đã thu hút hàng triệu lượt xem trên TikTok, YouTube và Instagram, góp phần tích cực vào việc nâng cao sức hấp dẫn của hình ảnh quốc gia.

Xu hướng này cho thấy quảng bá hình ảnh Việt Nam trong kỷ nguyên số không còn là nhiệm vụ riêng của báo chí hay cơ quan đối ngoại, mà đang trở thành hoạt động mang tính xã hội rộng lớn với sự tham gia của nhiều chủ thể khác nhau. Trong bối cảnh đó, báo chí cần đóng vai trò kết nối, dẫn dắt và lan tỏa các câu chuyện tích cực về Việt Nam, đồng thời khai thác hiệu quả nguồn lực từ cộng đồng công dân số trong và ngoài nước.

Mạnh dạn đổi mới phương thức thông tin

- Trong bối cảnh bùng nổ mạng xã hội, báo chí cần làm gì để giữ vai trò chủ lưu trong thông tin đối ngoại, thưa ông?

Tiến sỹ Phan Văn Kiền: Đối với Việt Nam, báo chí cần chuyển mạnh từ tư duy “nói về Việt Nam” sang tư duy “kể câu chuyện Việt Nam.” Những nội dung quảng bá hiệu quả trong môi trường số không nhất thiết phải là các bài viết giới thiệu dài hay các chiến dịch truyền thông quy mô lớn, mà có thể là những câu chuyện nhỏ về con người, văn hóa, đổi mới sáng tạo, đời sống đô thị, phát triển xanh hay các giá trị cộng đồng đặc trưng của Việt Nam.

Báo chí cần khai thác nhiều hơn các chủ đề đang được công chúng quốc tế quan tâm như phát triển bền vững, chuyển đổi số, bảo tồn di sản, công nghiệp sáng tạo, giáo dục, khởi nghiệp và văn hóa đương đại. Đây là những lĩnh vực có khả năng góp phần xây dựng hình ảnh một Việt Nam năng động, sáng tạo và hội nhập, thay vì chỉ gắn với các khuôn mẫu truyền thống về du lịch hoặc chiến tranh.

Bên cạnh đó, cần chuyển từ cách tiếp cận lấy cơ quan báo chí làm trung tâm sang cách tiếp cận lấy công chúng làm trung tâm. Nội dung quảng bá cần được thiết kế phù hợp với từng nhóm công chúng mục tiêu, từng nền tảng và từng không gian văn hóa khác nhau. Điều này đòi hỏi đội ngũ nhà báo không chỉ giỏi nghiệp vụ báo chí mà còn phải hiểu biết về truyền thông quốc tế, hành vi công chúng số và truyền thông xuyên văn hóa.

- Theo ông, người làm báo cần phải làm gì để có thể làm chủ công nghệ, có sản phẩm thông tin hấp dẫn mà vẫn giữ được tính cách mạng cốt lõi của báo chí Việt Nam?

Tiến sỹ Phan Văn Kiền: Trong môi trường truyền thông hiện nay, báo chí không còn giữ vị thế độc quyền về thông tin như trước đây. Công chúng có thể tiếp cận thông tin từ hàng nghìn nguồn khác nhau trên mạng xã hội, các nền tảng số hay các công cụ AI. Vì vậy, báo chí sẽ không thể cạnh tranh bằng tốc độ đơn thuần với mạng xã hội, bởi đó không phải là lợi thế của báo chí.

Theo tôi, để giữ vai trò chủ lưu trong thông tin đối ngoại, báo chí cần phát huy những giá trị mà các nền tảng khác khó có thể thay thế. Đó là độ tin cậy của thông tin, khả năng kiểm chứng, tính chuyên nghiệp trong xử lý nội dung và năng lực giải thích các vấn đề quốc tế một cách có chiều sâu. Trong một thế giới đầy nhiễu loạn thông tin, công chúng trong và ngoài nước sẽ ngày càng tìm đến những nguồn tin có uy tín, có trách nhiệm và có khả năng giúp họ hiểu đúng bản chất của sự việc.

Bên cạnh đó, báo chí cần mạnh dạn đổi mới cách thức truyền tải thông tin đối ngoại. Những câu chuyện về Việt Nam không chỉ được kể bằng các bài viết truyền thống mà cần được thể hiện bằng video ngắn, podcast, đồ họa dữ liệu, sản phẩm đa phương tiện và các hình thức tương tác phù hợp với thói quen tiếp nhận thông tin của công chúng toàn cầu hiện nay. Một nội dung tốt nhưng không đến được với công chúng thì cũng khó phát huy được hiệu quả đối ngoại.

Đối với người làm báo, tôi cho rằng làm chủ công nghệ đã trở thành yêu cầu nghề nghiệp bắt buộc. Nhà báo cần hiểu cách vận hành của các nền tảng số, biết sử dụng dữ liệu, AI và các công cụ truyền thông mới để nâng cao hiệu quả sản xuất nội dung. Tuy nhiên, điều quan trọng là phải làm chủ công nghệ chứ không bị công nghệ dẫn dắt. Công nghệ chỉ là công cụ, còn giá trị của báo chí vẫn nằm ở tư duy, trách nhiệm và bản lĩnh của người làm báo.

Tôi cũng muốn nhấn mạnh rằng trong thời đại AI, vai trò của tri thức nền tảng khoa học xã hội và nhân văn càng trở nên quan trọng. Chính những hiểu biết về lịch sử, văn hóa, chính trị, xã hội và con người Việt Nam sẽ giúp nhà báo kể được những câu chuyện có chiều sâu, có bản sắc và có sức thuyết phục đối với công chúng quốc tế. Quan trọng hơn, tri thức nền tảng là cơ sở hình thành tư duy phản biện, giúp nhà báo biết đánh giá, chọn lọc và kiểm chứng các nguồn thông tin trong một môi trường truyền thông ngày càng phức tạp.

Tính cách mạng của báo chí Việt Nam, theo tôi, không nằm ở hình thức thể hiện mà nằm ở mục tiêu phụng sự đất nước, phụng sự nhân dân và bảo vệ lợi ích quốc gia-dân tộc. Vì vậy, người làm báo hoàn toàn có thể sử dụng những công nghệ hiện đại nhất, những nền tảng mới nhất để kể những câu chuyện hấp dẫn hơn, lan tỏa mạnh mẽ hơn, nhưng vẫn phải giữ vững các nguyên tắc về tính chân thực, tính nhân văn, trách nhiệm xã hội và định hướng vì lợi ích chung của cộng đồng.

Đó chính là cách để báo chí Việt Nam vừa hiện đại, vừa giữ được bản sắc và vai trò tiên phong của mình trong công tác thông tin đối ngoại hiện nay.

- Xin trân trọng cảm ơn ông.