Tiếp tục hoàn thiện Bộ luật Hình sự, bảo đảm nghiêm minh, khả thi

Sáng 23/8, tiếp tục chương trình Kỳ họp không thường lệ lần thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI, dưới sự chủ trì của Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn, sự điều hành của Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Khắc Định, Quốc hội thảo luận về dự án Bộ luật Hình sự (sửa đổi). Dự thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi) gồm 3 phần, 25 chương, 415 điều; so với Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017, 2024, 2025), đã bỏ 8 điều luật, bổ sung 14 điều luật mới, sửa đổi 307 điều luật, giữ nguyên 100 điều luật.

Làm rõ ranh giới giữa “phạm tội có tổ chức” và “nhóm tội phạm có tổ chức”

Góp ý vào dự thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi), đại biểu Dương Khắc Mai, Phó Trưởng Đoàn ĐBQH tỉnh Lâm Đồng, cơ bản thống nhất với sự cần thiết sửa đổi cơ bản, toàn diện Bộ luật Hình sự; đồng thời đánh giá cao tinh thần cầu thị của cơ quan chủ trì soạn thảo trong việc tiếp thu, giải trình ý kiến của các đại biểu Quốc hội tại phiên thảo luận Tổ vừa qua.

Tập trung vào Điều 17a về nhóm tội phạm có tổ chức, đại biểu Dương Khắc Mai đồng tình với việc bổ sung Điều 17a và Điều 318a. Theo đại biểu, đây là bước tiến cần thiết để chủ động phòng ngừa, đấu tranh với loại tội phạm có tổ chức, nhất là tội phạm xuyên quốc gia, tội phạm sử dụng công nghệ, mạng viễn thông và hoạt động trên nhiều địa bàn.

Tuy nhiên, qua nghiên cứu Báo cáo tiếp thu, giải trình của cơ quan chủ trì soạn thảo, đại biểu cho rằng một vấn đề cốt lõi vẫn chưa được giải quyết đầy đủ, đó là ranh giới giữa Điều 17a với khoản 2 Điều 17 về “phạm tội có tổ chức”, và với Điều 318a về tội thành lập hoặc tham gia nhóm tội phạm có tổ chức.

Theo đại biểu, cơ quan chủ trì soạn thảo cho rằng “phạm tội có tổ chức” tại khoản 2 Điều 17 là phương thức thực hiện một tội phạm cụ thể, còn “nhóm tội phạm có tổ chức” tại Điều 17a là một cơ cấu được hình thành để thực hiện tội phạm một cách chuyên nghiệp, lâu dài. Đại biểu cho rằng cách phân biệt này có cơ sở.

Tuy nhiên, khi áp dụng trên thực tế, cần làm rõ: “Tiêu chí nào để xác định một nhóm đã vượt khỏi phạm vi ‘phạm tội có tổ chức’ để trở thành ‘nhóm tội phạm có tổ chức’?”.

Đặc biệt, các cụm từ “có cơ cấu”, “tổ chức chặt chẽ”, “tồn tại trong một khoảng thời gian” vẫn mang tính định tính. Nếu không được xác định rõ, cùng một nhóm người có thể vừa bị đánh giá là đồng phạm có tổ chức, vừa bị xác định là nhóm tội phạm có tổ chức.

Do đó, đại biểu Dương Khắc Mai đề nghị tiếp tục hoàn thiện Điều 17a theo hướng quy định rõ hơn các dấu hiệu nhận diện mang tính khách quan, chẳng hạn: có cơ cấu tổ chức tương đối ổn định; có sự phân công vai trò; có phương thức điều hành, liên lạc; có tính liên tục hoặc khả năng tiếp tục hoạt động phạm tội. Đồng thời, cần quy định rõ quan hệ áp dụng giữa Điều 17a, khoản 2 Điều 17 và Điều 318a.

Đại biểu cũng đề nghị làm rõ hơn tiêu chí “tồn tại trong một khoảng thời gian”. Không nhất thiết phải xác định một khoảng thời gian cứng, nhưng cần bảo đảm tiêu chí này đủ để phân biệt một nhóm được tổ chức để hoạt động phạm tội lâu dài với nhóm đồng phạm được hình thành để thực hiện một vụ án cụ thể. Thận trọng với việc bỏ hình phạt tử hình ở một số tội đặc biệt nghiêm trọng

Đối với việc bỏ hình phạt tử hình đối với tội hiếp dâm người dưới 16 tuổi và tội mua bán trái phép chất ma túy, đại biểu Dương Khắc Mai đồng tình với định hướng tiếp tục thu hẹp phạm vi áp dụng hình phạt tử hình.

Tuy nhiên, theo đại biểu, thu hẹp hình phạt tử hình phải đi đôi với yêu cầu bảo vệ hiệu quả những lợi ích đặc biệt quan trọng của Nhà nước, xã hội và người dân; không nên thực hiện một cách cơ học đối với những hành vi có mức độ nguy hiểm đặc biệt cao.

Đối với tội hiếp dâm người dưới 16 tuổi, đại biểu lưu ý khoản 3 Điều 142 không áp dụng tử hình đối với mọi trường hợp mà chỉ đặt ra đối với những trường hợp đặc biệt nghiêm trọng như có tổ chức, nhiều người hiếp một người, nạn nhân dưới 10 tuổi, gây tổn hại sức khỏe từ 61% trở lên, làm nạn nhân chết hoặc tự sát.

Đại biểu cho rằng đối với những trường hợp đặc biệt nghiêm trọng như vậy, việc bỏ hoàn toàn hình phạt tử hình là chưa thật sự thuyết phục. Chính sách hình sự cần đặc biệt coi trọng yêu cầu bảo vệ trẻ em, đồng thời phải bảo đảm tính răn đe đối với những hành vi xâm hại trẻ em ở mức độ đặc biệt nghiêm trọng.

Vì vậy, đại biểu đề nghị nếu tiếp tục thu hẹp hình phạt tử hình thì cần phân hóa đến trường hợp đặc biệt nghiêm trọng, nhất là trường hợp làm nạn nhân chết hoặc tự sát, để vừa bảo đảm xu hướng nhân đạo của chính sách hình sự, vừa bảo đảm yêu cầu bảo vệ trẻ em và tính nghiêm minh của pháp luật.

Đối với tội mua bán trái phép chất ma túy tại Điều 251, đại biểu Dương Khắc Mai đề nghị Quốc hội cân nhắc rất thận trọng và “chưa nên bỏ hình phạt tử hình tại thời điểm này”.

Theo đại biểu, cần nhìn nhận hành vi mua bán ma túy không chỉ từ người thực hiện trực tiếp mà trong toàn bộ chuỗi cung ứng ma túy. Người mua bán với khối lượng đặc biệt lớn, có tổ chức, xuyên quốc gia, giữ vai trò chủ mưu, cầm đầu không đơn thuần là người “trung gian” mà có thể là mắt xích quyết định khả năng đưa một lượng rất lớn ma túy vào xã hội.

Đại biểu cho rằng lập luận người mua bán ma túy có mức độ nguy hiểm thấp hơn người sản xuất có thể phù hợp đối với một số trường hợp có vai trò thứ yếu, nhưng chưa đủ sức thuyết phục để áp dụng chung cho người chủ mưu, cầm đầu, tổ chức mua bán với khối lượng đặc biệt lớn.

Vì vậy, đại biểu đề nghị tiếp tục nghiên cứu theo hướng phân hóa sâu hơn theo vai trò, khối lượng, tính chất tổ chức và mức độ nguy hiểm, thay vì lựa chọn phương án bỏ tử hình đối với toàn bộ Điều 251.

Đối với tội sử dụng hệ thống thông tin hoặc phương tiện điện tử thực hiện hành vi chiếm đoạt tài sản và tội xâm phạm dữ liệu cá nhân, đại biểu đánh giá cao việc dự thảo sửa đổi, bổ sung Điều 290 và bổ sung Điều 291a.

Trong bối cảnh lừa đảo trên không gian mạng, mua bán dữ liệu cá nhân, bán tài khoản ngân hàng, phát tán mã độc và lợi dụng AI để phạm tội diễn biến phức tạp, đại biểu đề nghị tiếp tục rà soát ranh giới giữa Điều 291a với các tội danh từ Điều 285 đến Điều 290; cách xác định số lượng chủ thể dữ liệu và các ngưỡng thu lợi, thiệt hại, nhất là đối với dữ liệu của người dưới 18 tuổi, dữ liệu sinh trắc học và dữ liệu sức khỏe.

Siết chặt quy định về chất thải phóng xạ, sự cố môi trường

Góp ý về các quy định liên quan đến tội phạm môi trường, đại biểu Trịnh Tú Anh, Đoàn ĐBQH tỉnh Lâm Đồng, tập trung phân tích những vấn đề liên quan đến chất thải phóng xạ và sự cố môi trường.

Đối với Điều 235 về tội xả chất thải nguy hại hoặc nước thải, khí thải có thông số môi trường nguy hại gây ô nhiễm môi trường, đại biểu cho rằng quy định tại điểm h khoản 1 về hành vi chôn, lấp, đổ, thải ra môi trường chất thải rắn có chứa chất phóng xạ cần được tiếp tục nghiên cứu, chỉnh lý để bảo đảm tính chặt chẽ và khả thi.

Theo đại biểu, trong tiêu chuẩn của Cơ quan Năng lượng nguyên tử quốc tế cũng như Luật Năng lượng nguyên tử Việt Nam, đại lượng được dùng để quản lý, phân loại và xả thải chất thải phóng xạ là tổng hoạt độ phóng xạ hoặc nồng độ hoạt độ phóng xạ, tính bằng Bq/kg hoặc Bq/g.

Trong khi đó, dự thảo sử dụng tiêu chí “mức liều tiềm năng đối với công chúng trong 1 năm” hoặc “giá trị suất liều tại vị trí có thể tiếp cận được”.

Đại biểu cho rằng tiêu chí “vị trí có thể tiếp cận được” bất khả thi hoặc rất khó bảo đảm thống nhất khi giám định, bởi suất liều giảm nhanh theo khoảng cách và bị giảm đáng kể bởi vật che chắn. Nếu không có khoảng cách đo tiêu chuẩn, kết quả giám định có thể chênh lệch lớn tùy vị trí đặt thiết bị đo.

Từ đó, đại biểu đề nghị chỉnh lý điểm h theo hướng “đồng bộ với điểm h1, quy định vi phạm đối với chất thải rắn dựa trên bội số của mức cho phép thải ra môi trường theo pháp luật về năng lượng nguyên tử”.

Đối với Điều 236 về tội vi phạm quy định về quản lý chất thải nguy hại, đại biểu cho rằng việc ghép nối “chất thải có chứa chất phóng xạ gây nhiễm xạ môi trường thuộc nguồn phóng xạ...” là chưa phù hợp về thuật ngữ.

“

Nguồn phóng xạ và chất thải phóng xạ là hai đối tượng được quản lý với mục đích và phạm vi điều chỉnh khác nhau

Đại biểu Trịnh Tú Anh nhấn mạnh

Đại biểu đề nghị rà soát việc dẫn chiếu đến quy chuẩn về phân nhóm, phân loại nguồn phóng xạ; đồng thời quy định thống nhất việc xác định các cấp độ chất thải phóng xạ dựa trên hệ thống tiêu chuẩn chuyên ngành của pháp luật về năng lượng nguyên tử.

Đối với Điều 237 về tội vi phạm quy định về phòng ngừa, ứng phó, khắc phục sự cố môi trường, đại biểu lưu ý cụm từ “để xảy ra sự cố môi trường” còn mang tính định tính, thiếu tiêu chí định lượng.

Theo đại biểu, cần phân biệt các cấp độ, mức độ nghiêm trọng của sự cố, căn cứ vào mức độ ảnh hưởng thực tế đến môi trường và sức khỏe con người; đồng thời nghiên cứu loại trừ các sự cố do nguyên nhân khách quan, tránh hình sự hóa những hành vi chưa đến mức gây hại thực sự hoặc có thể khắc phục bằng biện pháp hành chính.

Bên cạnh những ý kiến của các đại biểu Đoàn ĐBQH tỉnh Lâm Đồng, tại phiên thảo luận, các đại biểu Quốc hội cũng tập trung góp ý nhiều nội dung của dự thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi), đề nghị cơ quan soạn thảo tiếp tục rà soát, chỉnh lý để bảo đảm tính đồng bộ, chặt chẽ và khả thi của các quy định khi áp dụng trong thực tiễn.

Phát biểu kết luận nội dung thảo luận, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Khắc Định đề nghị Chính phủ, Bộ Công an khẩn trương phối hợp chặt chẽ với Thường trực Ủy ban Pháp luật và Tư pháp cùng các cơ quan liên quan nghiên cứu, tiếp thu tối đa ý kiến của đại biểu Quốc hội; tiếp tục tổ chức lấy ý kiến rộng rãi trong nhân dân, tham khảo ý kiến chuyên gia, những người hoạt động thực tiễn và các cơ quan chuyên môn để tiếp tục chỉnh lý, hoàn thiện dự thảo trước khi trình Quốc hội tại Kỳ họp thứ Hai, Quốc hội khóa XVI.