Tìm kiếm mộ liệt sĩ hi sinh tại Nhà lao thiếu nhi Đà Lạt

Những thông tin quý

Thông tin được bắt đầu từ đơn đề nghị của ông Hà Xuân Mai (SN 1946, trú xã Thượng Đức, TP Đà Nẵng), anh ruột liệt sĩ Hà Hai, gửi Bảo tàng Lâm Đồng và Ban Liên lạc cựu tù yêu nước Nhà lao thiếu nhi Đà Lạt. Gia đình mong muốn tìm được hài cốt người em đã hi sinh trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước để đưa về quê nhà.

Theo đó, liệt sĩ Hà Hai sinh năm 1953, quê thôn Đại Hưng, xã Thượng Đức, TP Đà Nẵng. Năm 1968, khi mới 15 tuổi, ông tham gia du kích tại địa phương. Năm 1970, trong lúc làm nhiệm vụ, ông bị địch bắt, giam tại Nhà lao Hội An; sau đó, ông bị chuyển lên Nhà lao thiếu nhi Đà Lạt. Từ thời điểm này, gia đình mất liên lạc và chỉ biết ông đã hi sinh trong tù nhưng không biết ở đâu, nhà tù nào. Năm 1978, Nhà nước cấp Bằng Tổ quốc ghi công cho liệt sĩ Hà Hai theo Quyết định số 1066 ngày 18/9/1978; tặng Huân chương Kháng chiến chống Mỹ cứu nước hạng Ba, số 3E - 075C.

Từ thông tin của gia đình, Bảo tàng Lâm Đồng và Ban Liên lạc cựu tù yêu nước Nhà lao thiếu nhi Đà Lạt đã tìm gặp các nhân chứng từng bị giam giữ cùng liệt sĩ. Trong đó, cựu tù Nguyễn Ngọc Giỏi, quê Quảng Ngãi, là người từng ở cùng phòng giam A và nằm cạnh liệt sĩ Hà Hai, đã cung cấp những thông tin quan trọng.

Theo lời kể của nhân chứng, Hà Hai được đưa từ Nhà lao Hội An vào Nhà lao thiếu nhi Đà Lạt khoảng tháng 4/1971. Do trước đó bị đánh đập, tra tấn trong thời gian dài nên sức khỏe ông đã suy kiệt. Trong điều kiện khí hậu lạnh giá, phải nằm trên nền đất, không có chăn màn và thường xuyên đói, ông qua đời vào cuối tháng 4/1971, chỉ ít ngày sau khi được đưa đến Đà Lạt.

Sau khi liệt sĩ qua đời, cai ngục khiêng thi thể ra khỏi nhà lao; việc chôn cất ở đâu không ai hay biết. Ông Trần Phi Hùng - Phó Ban Liên lạc cựu tù Nhà lao thiếu nhi Đà Lạt, cho biết qua lời kể của các nhân chứng, có thông tin liệt sĩ được chôn lấp trong khu vực đồi quanh nhà lao. Tuy nhiên, sau 55 năm, việc xác định vị trí cụ thể gặp rất nhiều khó khăn.

Nỗ lực tìm kiếm, trọn nghĩa tri ân

Thực hiện đạo lý “Uống nước nhớ nguồn”, “Đền ơn đáp nghĩa”, với sự chỉ đạo của Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Lâm Đồng, Bảo tàng Lâm Đồng đã tiến hành khảo sát khu vực quanh di tích. Đồng thời tìm kiếm thông tin từ các cựu tù và người dân cao tuổi sống xung quanh như: bác sĩ Đặng Đức Huyền, nguyên Giám đốc Bệnh xá H32, nay 89 tuổi; ông Lưu Đức Tuyển, 79 tuổi, từng công tác tại Bệnh xá H32; ông Hoàng Công Trung, 75 tuổi, cùng một số người dân địa phương.

Bước đầu xác định 2 khu vực trước đây từng có một số ngôi mộ: một khu vực nằm tại xưởng cưa (nay thuộc số 6/7 đường Hồ Xuân Hương, phường Lâm Viên - Đà Lạt); khu vực còn lại là nơi có một ngôi miếu nằm trong khuôn viên nhà dân, sát hàng rào bên trái Di tích Nhà lao thiếu nhi Đà Lạt.

Dạo một vòng quanh Nhà lao, những ngôi nhà, dãy phố san sát, không còn dấu vết gì của một khu đồi hoang vu xưa. Riêng ngôi miếu được dựng từ trước ngày giải phóng vẫn còn, hiện nằm trong khuôn viên gia đình ông Thái Quang Hải và được gia đình tôn tạo, hương khói. Quan sát kỹ ngôi miếu thì thấy đây là miếu thờ thần, thờ thổ công hơn là thờ cúng người đã khuất.

Từ năm 1983, cơ sở Nhà lao thiếu nhi Đà Lạt được sử dụng làm Bệnh xá H32 (Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Lâm Đồng). Đến những năm đầu thập niên 1990, diện tích đất quanh bệnh xá được chia cho cán bộ, công nhân viên, dần hình thành đường giao thông và khu dân cư. Bà Liêm, vợ ông Hải cho biết, khi gia đình được giao đất vào đầu những năm 1990, khu vực này đã bị đào bới loang lổ những hàm ếch, hầm hào do hoạt động đào bới khai thác trộm thiếc. Đến khoảng năm 1993, đất bắt đầu được cải tạo, san lấp để trồng cây và xây dựng nhà ở. Theo người dân địa phương, nếu từng có những ngôi mộ trong khu vực này thì qua quá trình đào bới kéo dài đã được người dân phát hiện từ lâu.

Trên cơ sở đó, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Lâm Đồng cũng đã có công văn gửi Bộ Chỉ huy Quân sự cùng Ban Chỉ đạo 515 tỉnh Lâm Đồng, đề nghị phối hợp rà soát dữ liệu, thông tin liên quan đến liệt sĩ Hà Hai; khảo sát, tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ Hà Hai khi có vị trí chính xác theo quy định của pháp luật.

Hơn nửa thế kỷ đã trôi qua, cảnh vật quanh Nhà lao thiếu nhi Đà Lạt đã thay đổi nhiều, dấu tích nơi an táng liệt sĩ cũng không còn rõ ràng. Dẫu vậy, việc tìm kiếm vẫn được tiếp tục với mong muốn tìm được mộ của liệt sĩ Hà Hai, đáp ứng nguyện vọng của gia đình và đồng đội, đưa hài cốt người đã hi sinh trở về quê nhà.