Tượng gỗ của Trần Quốc Toản - dấu ấn từ lối đi riêng

Đó có thể là những em bé tung tăng đến trường, một thiếu nữ chuếnh choáng trong men say rượu cần, hay ánh mắt hạnh phúc của người phụ nữ khi được làm mẹ. Những hình khối mạnh, chắc, rắn rỏi mà không kém phần bay bổng, những đường nét thô mộc nhưng giàu sức gợi, khiến tượng của anh mang một lối đi riêng.

1. Ngôi nhà gần dốc Nhà Bò, đường Đào Duy Từ (phường Xuân Hương - Đà Lạt), dễ nhận ra bởi những bức tượng gỗ bên thềm. Cũng khai thác chất liệu và phương pháp tạo hình dân gian Tây Nguyên, nhưng Trần Quốc Toản không đi sâu vào những biểu tượng quen thuộc như: cồng chiêng, rượu cần, cây nêu hay tín ngưỡng dân gian. Anh chú trọng chi tiết đường nét, trang sức và dáng vẻ con người trong đời sống hằng ngày.

Đề tài chủ yếu của anh là phụ nữ và trẻ em. Trẻ em hồn nhiên trong học tập, vui chơi giữa không gian văn hóa; phụ nữ hiện lên trong lao động, sinh hoạt với vẻ rắn rỏi, khí chất, vững vàng. Trên nền tảng tạo hình dân gian, anh đưa vào tác phẩm cảm quan đương đại, để những đời sống gần gũi hôm nay được biểu đạt bằng ngôn ngữ tượng gỗ mộc mạc mà giàu biểu cảm.

Tác phẩm Phụ nữ Chăm lại gây ấn tượng bởi chiếc bình gốm trên đầu, hoa văn trên váy áo và bước đi xúng xính, chi tiết tạo hình nhỏ thôi nhưng gợi mở cả một miền văn hóa. Tác phẩm Vượt lên nghịch cảnh là hình ảnh người phụ nữ ôm con vào lòng, ánh mắt kiên cường hướng về phía trước, gợi nghị lực vượt qua số phận, niềm tin vào cuộc sống và tương lai tươi sáng.

Có lẽ những biến cố, mất mát riêng đã làm thay đổi chiều sâu trong từng tác phẩm tượng gỗ của Trần Quốc Toản. Sau thăng trầm của 10 năm “gà trống nuôi con”, anh có thêm những chiêm nghiệm về tình mẫu tử, trách nhiệm gia đình và vai trò của người phụ nữ trong cuộc sống. Nếu trước đây tượng chủ yếu gây ấn tượng ở hình dáng bên ngoài, thì những sáng tác gần đây đã gửi gắm nhiều hơn tâm tư, phận người qua từng mảng khối, đường nét, ánh mắt và dáng hình.

2. Sinh ra và lớn lên ở Lạng Sơn, từ nhỏ Trần Quốc Toản đã có năng khiếu nghệ thuật nhưng chưa xác định được hướng đi, anh dành nhiều sự quan tâm cho âm nhạc. Đến tuổi đôi mươi, anh vào Đà Lạt, làm việc trong lĩnh vực sản xuất đồ gỗ nội thất. Chính môi trường ấy đã mở ra cơ hội để khả năng tạo hình và niềm yêu thích điêu khắc trong anh bộc lộ.

Từ những tác phẩm đầu tay, được bạn bè đồng nghiệp khích lệ, anh mạnh dạn đưa tác phẩm đến triển lãm và sớm nhận được sự chú ý của công chúng yêu nghệ thuật tạo hình. Trở thành hội viên Hội Văn học Nghệ thuật Lâm Đồng từ năm 2012, anh có thêm môi trường giao lưu, học hỏi, trao đổi ý tưởng cùng giới mỹ thuật. Nhiều giải thưởng đạt được là sự ghi nhận và cũng là động lực để anh sáng tạo theo cách riêng. Tác phẩm Men say từng đoạt giải Ba tại cuộc thi tượng gỗ Tây Nguyên trong khuôn khổ Festival Cà phê Buôn Ma Thuột. Một tác phẩm của anh còn được đưa vào sách giáo khoa giáo dục địa phương, giúp học sinh tiểu học làm quen với nghệ thuật tạc tượng gỗ.

Gần đây nhất là tác phẩm Trường mới, gồm 2 tượng thể hiện tình thầy trò và những ứng xử tốt đẹp trong học đường, cũng cho thấy sự mở rộng đề tài từ những trải nghiệm cá nhân sang các mối quan hệ xã hội. Tác phẩm được chọn trưng bày tại Triển lãm Mỹ thuật khu vực Đông Nam Bộ lần thứ 30 - năm 2026.

Không sáng tác ồ ạt, anh dành nhiều thời gian cho ấp ủ ý tưởng, hoàn thiện từng tác phẩm. Mỗi nhát đục, nhát rìu vừa tạo hình khối vừa gửi gắm những chiêm nghiệm về cuộc sống. Đến nay, gần 40 tác phẩm ra đời; nhưng đa số đã được bán, được sắp đặt trong những không gian nghệ thuật khác nhau, làm đẹp cho đời. Trong đó có những bức tượng được khách tình cờ nhìn thấy trước hiên nhà rồi ghé vào mua. Với người nghệ sĩ, bán được tác phẩm là niềm vui, bởi sức sáng tạo và tâm huyết được đón nhận, tác phẩm có thêm không gian để hiện diện trong đời sống.

3. Nói về sáng tác của nghệ sĩ điêu khắc Trần Quốc Toản, họa sĩ Vi Quốc Hiệp đánh giá cao khả năng tạo hình khỏe khoắn, giàu sức sống và nét duyên dáng trong tác phẩm Phụ nữ Chăm. Theo ông, dấu ấn của Trần Quốc Toản nằm ở cách làm mới ngôn ngữ tượng gỗ dân gian bằng cảm quan nghệ thuật đương đại tạo nên tác phẩm gần gũi với đời sống.

Để một tác phẩm tượng bền lâu với thời gian, đòi hỏi chất liệu gỗ tốt. Nhưng tìm được khúc gỗ phù hợp với ý tưởng là không dễ, giá gỗ và chi phí vận chuyển cao. Nên chỉ khi gặp chất liệu phù hợp thì mới mua về, còn đầu tư tìm kiếm gỗ để sáng tạo theo chủ đích thì vượt ngoài khả năng của người làm nghệ thuật. Vì thế, việc tạo nên tác phẩm không phải lúc nào cũng bắt đầu từ một ý tưởng có sẵn; đôi khi, chính hình dáng, thớ gỗ và chất liệu tìm được lại gợi mở hướng sáng tạo. Tạc tượng, bởi vậy, vừa là lao động nghệ thuật, vừa là một cuộc chơi tốn kém, đòi hỏi đam mê.

Còn rất nhiều ý tưởng đang được nghệ sĩ điêu khắc Trần Quốc Toản ấp ủ. Vượt qua những khó khăn, anh tiếp tục sáng tạo bằng tình yêu nghệ thuật, tình yêu cái đẹp. Từ những khúc gỗ thô mộc, sẽ được anh thổi hồn, gửi gắm hơi thở cuộc sống và dấu ấn riêng của người nghệ sĩ, góp phần làm đẹp cho đời.