Khép vòng tuần hoàn từ biển vào đồng ruộng

Biến phụ phẩm thành tài nguyên

Tại các cơ sở thu mua, chế biến thủy sản ven biển Phan Thiết, đầu, xương, nội tạng và những phần còn lại sau sơ chế cá biển phát sinh hằng ngày. Nếu không được thu gom, bảo quản và xử lý phù hợp, nguồn phụ phẩm này dễ phân hủy, phát sinh mùi hôi, gây áp lực lên môi trường. Trong khi đó, tại các vùng sản xuất nông nghiệp, việc cải thiện chất lượng đất, sử dụng hiệu quả phân bón và giảm chi phí đầu vào vẫn là những vấn đề được người sản xuất quan tâm.

Hai thực tế tưởng chừng riêng biệt lại gợi mở một hướng đi chung, đó là tận dụng nguồn hữu cơ từ chế biến thủy sản để tạo ra sản phẩm phục vụ trồng trọt, từng bước hình thành chu trình sử dụng tài nguyên hiệu quả hơn.

Từ thực tế đó, công nghệ thủy phân phế phẩm cá biển thành dưỡng chất hữu cơ cho cây trồng đã được nghiên cứu, ứng dụng tại địa phương. Công trình do Thạc sĩ Hồ Trinh ( sinh năm 1971, phường Phan Thiết) triển khai từ năm 2015 và được đưa vào vận hành thương mại năm 2018.

Theo ông Hồ Trinh, điều khiến ông quan tâm là sự đối lập giữa nguồn phụ phẩm thủy sản giàu chất hữu cơ chưa được khai thác hiệu quả và nhu cầu cải thiện chất lượng đất trong sản xuất nông nghiệp. Thay vì để nguồn nguyên liệu này trở thành gánh nặng môi trường, ông lựa chọn nghiên cứu phương pháp xử lý nhằm đưa chúng trở lại chuỗi sản xuất.

“

“Vấn đề đặt ra là làm thế nào tận dụng được nguồn phụ phẩm sẵn có tại địa phương, vừa giảm nguy cơ ô nhiễm môi trường, vừa tạo ra sản phẩm có ích cho nông nghiệp”

Ông Hồ Trinh, phường Phan Thiết, tỉnh Lâm Đồng

Tuy nhiên, từ ý tưởng đến sản xuất thực tế là một quá trình không đơn giản. Trong giai đoạn đầu, việc kiểm soát mùi, mật độ vi sinh vật và chất lượng nguyên liệu gặp nhiều khó khăn. Những thử nghiệm chưa đạt yêu cầu khiến nguyên liệu bị hư hỏng, phát sinh chi phí và buộc quy trình phải tiếp tục điều chỉnh. Thực tế này cho thấy xử lý phụ phẩm thủy sản không chỉ cần thiết bị mà còn đòi hỏi kiểm soát chặt chẽ nguyên liệu, điều kiện vận hành và chất lượng đầu ra.

Sau quá trình nghiên cứu, công nghệ thủy phân được đưa vào vận hành thương mại. Phụ phẩm cá biển sau thu gom, sơ chế được xử lý để tạo sản phẩm hữu cơ phục vụ trồng trọt. Thay vì chỉ được xem là chất thải cần loại bỏ, nguồn nguyên liệu tại chỗ được đưa vào một chuỗi giá trị mới, kết nối hoạt động chế biến thủy sản với nhu cầu sản xuất cây trồng.

Theo ông Trinh, yêu cầu quan trọng không chỉ là tạo ra sản phẩm từ phụ phẩm mà còn phải bảo đảm quy trình xử lý ổn định, phù hợp với điều kiện sản xuất và nhu cầu sử dụng. Việc tận dụng nguồn nguyên liệu tại chỗ chỉ phát huy ý nghĩa khi sản phẩm có chất lượng phù hợp, người nông dân sử dụng đúng cách và hiệu quả được đánh giá trên thực tế.

Đây là một hướng tiếp cận của kinh tế tuần hoàn, trong đó phụ phẩm của quá trình sản xuất này có thể trở thành nguyên liệu cho một quá trình khác. Giá trị không chỉ nằm ở sản phẩm đầu ra mà còn ở khả năng giảm lãng phí tài nguyên, hạn chế áp lực xử lý chất thải và tạo thêm cơ hội việc làm tại địa phương.

Dù vậy, việc chuyển hóa phụ phẩm thành sản phẩm hữu ích không đơn thuần là xử lý nguyên liệu rồi đưa ra thị trường. Thành phần nguyên liệu, độ tươi, điều kiện bảo quản và quy trình công nghệ đều ảnh hưởng đến chất lượng thành phẩm. Vì vậy, sản phẩm cần được kiểm soát về thành phần dinh dưỡng, độ ổn định và các chỉ tiêu an toàn theo quy định; hiệu quả đối với đất và cây trồng cũng phải được đánh giá qua thử nghiệm thực tế.

Đối với người sản xuất, lợi ích của sản phẩm hữu cơ cần được xem xét trong tổng thể quy trình chăm sóc cây trồng, từ chi phí đầu vào đến năng suất, chất lượng nông sản và sức khỏe đất. Việc sử dụng các sản phẩm này không đồng nghĩa với thay thế hoàn toàn phân bón vô cơ trong mọi điều kiện, mà cần hướng đến quản lý dinh dưỡng cân đối, phù hợp với nhu cầu của cây trồng và đặc điểm từng vùng đất.

Khoa học công nghệ gắn với hiệu quả sản xuất

Từ thực tiễn triển khai mô hình, vấn đề đặt ra không chỉ là tạo ra sản phẩm từ phụ phẩm cá biển mà còn là làm thế nào để sản phẩm đáp ứng nhu cầu của người trồng trọt, có chất lượng ổn định và mang lại hiệu quả kinh tế có thể kiểm chứng.

Đơn vị triển khai cho biết, việc sử dụng sản phẩm hữu cơ có thể giúp giảm từ 30 - 50% chi phí phân bón hóa học đầu vào trong một số điều kiện sản xuất. Mức tiết kiệm này cần được đối chiếu với kết quả khảo nghiệm, loại cây trồng, quy trình sử dụng và chi phí thực tế. Hiệu quả không nên chỉ được tính bằng lượng phân bón giảm mà còn phải xét đến năng suất, chất lượng nông sản, sức khỏe đất và tổng chi phí canh tác.

Ông Nguyễn Hoài Trung, Phó Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Lâm Đồng, đánh giá việc ứng dụng công nghệ xử lý phụ phẩm thủy sản góp phần nâng cao giá trị nguồn nguyên liệu, giảm áp lực môi trường và thúc đẩy sử dụng tài nguyên theo hướng tuần hoàn. Theo ông, những giải pháp khoa học công nghệ gắn với nhu cầu thực tế của người sản xuất là hướng cần được quan tâm trong quá trình phát triển nông nghiệp xanh.

Để một kết quả nghiên cứu đi vào đời sống và có khả năng nhân rộng, cần sự phối hợp giữa cơ quan quản lý, nhà khoa học, doanh nghiệp và người nông dân. Công nghệ phải phù hợp với điều kiện sản xuất; sản phẩm phải đáp ứng yêu cầu chất lượng; hiệu quả kinh tế và tác động môi trường cần được đánh giá đầy đủ trước khi mở rộng quy mô.

Năm 2020, Thạc sĩ Hồ Trinh được Trung ương Hội Nông dân Việt Nam tôn vinh danh hiệu “Nhà khoa học của Nhà nông”. Sự ghi nhận này gắn với những đóng góp trong nghiên cứu, ứng dụng khoa học công nghệ phục vụ sản xuất. Tuy nhiên, giá trị lâu dài của một giải pháp không chỉ nằm ở sự ghi nhận mà còn ở khả năng giải quyết những vấn đề thực tế, từ tận dụng phụ phẩm, giảm áp lực môi trường đến hỗ trợ người nông dân nâng cao hiệu quả canh tác.

Với mô hình tận dụng phụ phẩm cá biển, việc hoàn thiện quy trình thu gom, bảo quản và xử lý là yêu cầu quan trọng để hạn chế ô nhiễm từ đầu vào. Cùng với đó là kiểm nghiệm chất lượng sản phẩm, tổ chức khảo nghiệm trên từng loại cây trồng và hướng dẫn sử dụng phù hợp. Chỉ khi có đủ căn cứ về hiệu quả, sản phẩm mới có thể tạo dựng niềm tin lâu dài với người sản xuất.

Kinh tế tuần hoàn cũng không thể chỉ dựa vào nỗ lực của một cơ sở sản xuất. Để hình thành chuỗi giá trị ổn định, cần tăng cường liên kết giữa các cơ sở chế biến thủy sản, đơn vị xử lý, hợp tác xã và nông hộ; đồng thời khuyến khích đổi mới công nghệ, hỗ trợ chuyển giao kỹ thuật và kiểm soát chất lượng. Việc đánh giá hiệu quả cần tính đến toàn bộ quá trình, từ thu gom nguyên liệu, năng lượng sử dụng, vận chuyển đến xử lý chất thải phát sinh sau sản xuất.

Từ phụ phẩm cá biển đến nguồn nguyên liệu phục vụ cây trồng, hành trình tuần hoàn chỉ thực sự có ý nghĩa khi hiệu quả được kiểm chứng, chất lượng được bảo đảm và lợi ích môi trường đi cùng lợi ích kinh tế. Đây cũng là yêu cầu đặt ra đối với đổi mới sáng tạo: không dừng ở việc tạo ra công nghệ mới, mà phải đưa công nghệ vào thực tiễn, giải quyết vấn đề cụ thể và góp phần xây dựng nền nông nghiệp xanh, bền vững tại Lâm Đồng.