Kỳ 2: Giữ định hướng, mở không gian cho cơ sở

Từ chủ trương lớn đến yêu cầu mới ở tuyến đầu

Trong bối cảnh đất nước hội nhập quốc tế, vị trí, vai trò của đối ngoại nhân dân càng được khẳng định. Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng xác định công tác đối ngoại là nhiệm vụ “trọng yếu, thường xuyên”. Các nghị quyết chiến lược của Bộ Chính trị về đối ngoại và hội nhập quốc tế tiếp tục cụ thể hóa đường lối đối ngoại của Đảng, đặt ra yêu cầu nhận thức sâu sắc hơn, quyết tâm cao hơn, đổi mới mạnh mẽ hơn, chủ động và sáng tạo hơn.

Theo Thứ trưởng Bộ Ngoại giao Ngô Lê Văn, giá trị đặc biệt của đối ngoại nhân dân nằm ở khả năng đi sâu vào các tầng lớp xã hội, cộng đồng và từng con người cụ thể; tạo dựng lòng tin từ cơ sở, truyền tải thông điệp của Việt Nam một cách gần gũi, đồng thời nắm bắt dư luận phục vụ nghiên cứu, tham mưu. Mỗi người dân là một kênh đối ngoại; mỗi tổ chức, địa phương, doanh nghiệp và người Việt Nam ở trong, ngoài nước đều có thể trở thành một “sứ giả”, góp phần lan tỏa hình ảnh Việt Nam hòa bình, hữu nghị, năng động và giàu bản sắc.

Trong mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, ý nghĩa ấy càng rõ nét khi cấp xã được giao thêm quyền hạn và trách nhiệm quản trị địa bàn. Với các xã biên giới, yêu cầu này càng đặc biệt, bởi biên giới không chỉ nằm trên bản đồ hành chính mà hiện diện trong sản xuất, giao thương, đi lại, quan hệ họ hàng, cộng đồng, văn hóa và cả những vấn đề an ninh, trật tự có thể phát sinh bất cứ lúc nào. Vì vậy, năng lực đối ngoại ở cơ sở đang trở thành một thành tố của năng lực quản trị địa phương.

“Biết đối ngoại” ở một xã biên giới không chỉ là biết tổ chức một cuộc gặp, mà quan trọng hơn là biết khi nào cần chủ động kết nối, kết nối với ai, trao đổi vấn đề gì, giải quyết đến đâu và làm thế nào để một mối quan hệ hữu nghị tạo ra giá trị cụ thể cho người dân và rộng hơn là cho đất nước.

Thực tiễn từ xã vùng biên Quảng Trực cho thấy, khi cơ sở được trao không gian chủ động, đối ngoại nhân dân có thể tạo ra giá trị vượt ra ngoài một hoạt động giao lưu. Nhưng sự chủ động ấy không chỉ phụ thuộc vào sự năng động của từng địa phương mà điều cần thiết là cơ chế phân cấp phải đi trước một bước.

Trao quyền nhưng không “khoán trắng”

Lâm Đồng có hơn 141 km đường biên giới tiếp giáp tỉnh Mondulkiri (Campuchia). Những năm qua, quan hệ hữu nghị, hợp tác giữa hai tỉnh được duy trì thường xuyên và đạt nhiều kết quả quan trọng. Giai đoạn 2022 - 2025, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu qua các cửa khẩu của hai tỉnh đạt khoảng 26,9 triệu USD.

Đồng chí Hồ Văn Mười - Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Phó Bí thư Tỉnh ủy, Chủ tịch UBND tỉnh Lâm Đồng khẳng định: “Những kết quả đạt được trong giai đoạn 2022 - 2025 và thỏa thuận hợp tác giai đoạn 2026 - 2030 được ký kết sẽ tiếp tục tạo động lực mới cho quan hệ hợp tác giữa tỉnh Lâm Đồng và tỉnh Mondulkiri, góp phần củng cố, vun đắp tình đoàn kết, hữu nghị truyền thống giữa Việt Nam và Campuchia ngày càng tốt đẹp”.

Với phương châm “láng giềng tốt đẹp, hữu nghị truyền thống, hợp tác toàn diện, bền vững lâu dài”, tỉnh Lâm Đồng và tỉnh Mondulkiri đã tiếp tục ký kết thỏa thuận hợp tác giai đoạn 2026 - 2030. Trong đó, giao lưu nhân dân được xác định là một nội dung cần tăng cường. Trong bối cảnh đó, các địa phương biên giới chính là nơi trực tiếp kết nối với nhân dân. Đây cũng là nơi mà các hoạt động giao lưu nhân dân được tiến hành từ trong chính cuộc sống đời thường của bà con các địa phương hai bên biên giới.

Theo Bí thư Đảng ủy xã Quảng Trực Dương Huy Toàn, địa phương có vị trí đặc thù, nhu cầu giao lưu, kết nối và hỗ trợ giữa nhân dân hai bên biên giới rất cụ thể. Trong khi đó, một số nội dung về đối ngoại, nhất là những vấn đề liên quan đến quan hệ với địa phương nước ngoài, hỗ trợ, viện trợ hoặc sử dụng nguồn lực ngân sách cho các hoạt động có yếu tố đối ngoại, quy định chi tiết và thẩm quyền chủ yếu được đặt ở cấp tỉnh.

Thực tiễn xã Quảng Trực cũng cho thấy, những vấn đề phát sinh ở tuyến đầu thường không chờ một quy trình hành chính hoàn tất mới xuất hiện. Một nhu cầu giao lưu, vụ việc liên quan đến cư dân hai bên biên giới hay thông tin từ cộng đồng có thể đòi hỏi sự kết nối, xử lý kịp thời. Có những vấn đề cấp xã rất muốn triển khai nhưng chưa có quy định, cơ chế cụ thể. Đây là điểm nghẽn cần được nhìn nhận thẳng thắn.

Cấp tỉnh giữ vai trò chủ trì, quản lý và quyết định đối với những vấn đề đối ngoại là cần thiết để bảo đảm sự thống nhất trong công tác đối ngoại của Nhà nước. Nhưng với các xã biên giới, cần một cơ chế phối hợp, phân cấp phù hợp hơn để những nhu cầu chính đáng và vấn đề phát sinh từ cơ sở được chuyển tải, xử lý kịp thời.

Phó Giám đốc Sở Ngoại vụ Trần Thanh Hoài cho rằng, trao quyền và phát huy tính chủ động của cơ sở là yêu cầu rất cần thiết trong mô hình chính quyền địa phương 2 cấp. Nhưng trao quyền phải đi đôi với trách nhiệm, cơ chế phối hợp và nguồn lực. Cấp xã cần được tạo không gian để chủ động nắm tình hình, phát hiện nhu cầu, đề xuất sáng kiến và tổ chức những hoạt động đối ngoại nhân dân phù hợp với chức năng, nhiệm vụ và phạm vi được phân cấp.

Trao quyền không có nghĩa là trao cho cấp xã quyền đối ngoại độc lập. Những vấn đề liên quan đến quan hệ chính thức với địa phương nước ngoài, ký kết thỏa thuận, viện trợ hoặc những vấn đề vượt thẩm quyền vẫn phải bảo đảm sự thống nhất quản lý của cấp tỉnh và các cơ quan có thẩm quyền.

Trao quyền cho cơ sở vì thế không phải để cơ sở tự vận hành trong một không gian riêng, càng không phải “khoán trắng” trách nhiệm cho cấp xã. Cấp tỉnh, mà trực tiếp là cơ quan tham mưu đối ngoại, có trách nhiệm hướng dẫn, kết nối, điều phối và hỗ trợ cơ sở xử lý những vấn đề vượt thẩm quyền.

Theo ông Trần Thanh Hoài, cần hình thành phương thức: “Cơ sở chủ động - cấp tỉnh định hướng, hướng dẫn, điều phối - trong một thế trận đối ngoại thống nhất”. Thời gian tới cần tiếp tục làm rõ phạm vi phân cấp; xây dựng cơ chế phối hợp nhanh giữa cấp xã với Sở Ngoại vụ và các lực lượng liên quan; đào tạo nghiệp vụ đối ngoại cho cán bộ cơ sở; đồng thời bảo đảm nguồn lực phù hợp.

Khi đã có cơ chế phù hợp, Đảng ủy các xã biên giới cũng cần có hướng lãnh đạo đúng, trọng tâm là tạo một “không gian chủ động” cho chính quyền, MTTQ, các đoàn thể, lực lượng chức năng và người dân cùng hành động, phát huy tổng lực trong một thế trận thống nhất. Đó cũng là điểm cốt lõi của đổi mới phương thức lãnh đạo trong mô hình chính quyền địa phương 2 cấp: làm cho chủ trương của Đảng không dừng ở nghị quyết hay mệnh lệnh hành chính, mà được chuyển hóa thành năng lực hành động tại cơ sở.

Trao quyền đúng nghĩa là trao cả trách nhiệm và không gian để hành động; lãnh đạo đúng nghĩa là giữ được định hướng, kỷ luật và sự thống nhất, đồng thời khơi dậy tính chủ động, sáng tạo của cơ sở. Khi ấy, phân cấp không chỉ làm bộ máy gần dân hơn, mà còn trở thành cách nâng cao năng lực lãnh đạo của Đảng từ chính tuyến đầu, trở thành một nguồn lực bảo vệ biên giới từ sớm, từ xa.