Lỗ hổng phòng thủ UAV của Mỹ tại Trung Đông: bài học 2023

Cuối năm 2023, các đơn vị Mỹ tại Iraq lần đầu đối mặt loạt cuộc tấn công bằng UAV cảm tử sau khi xung đột Israel - Hamas bùng nổ ngày 7.10.2023. Theo Defense Express và Task & Purpose, sự kiện đã phơi bày khoảng trống chuẩn bị trước kiểu tác chiến UAV giá rẻ, bay thấp và đánh theo đợt, khiến hệ thống cảnh giới và phòng không Mỹ lúng túng.

Tổng quan sự kiện và bối cảnh

Khoảng 2.500 binh sĩ của lữ đoàn 2, sư đoàn 10 Dã chiến núi (10th Mountain Division) ở Iraq bất ngờ hứng các đòn tập kích UAV cảm tử, tần suất có ngày lên tới 10–15 lần, theo từng đợt cách nhau 10–20 phút. Trong ngày hệ thống Patriot được triển khai tới căn cứ, một UAV đã lao xuống mà radar Mỹ không phát hiện. Ít nhất 30 binh sĩ bị thương. Áp lực liên tục khiến quân nhân rơi vào trạng thái “bị săn đuổi thay vì đi săn”, lời đại tá Scott Vance.

Phân tích kỹ thuật: radar, phòng không tầm gần và “bài toán chi phí”

Điểm yếu nổi bật là phát hiện mục tiêu bay thấp. Khi nhận ra radar không bắt được UAV lướt thấp, các đơn vị Mỹ phải tự điều chỉnh cảm biến, gia cố công sự, dựng lưới chắn trên mái nhà (loại tương tự sân golf) để giảm mảnh văng. Hiệu quả thực tế của lưới không được xác minh; nếu UAV đủ nặng, lưới quá yếu, nguy cơ xuyên thủng vẫn hiện hữu.

Về hỏa lực đánh chặn, lực lượng Mỹ chủ yếu dựa vào tên lửa phòng không tầm ngắn. Tuy nhiên, việc dùng đạn đánh chặn đắt tiền để hạ UAV rẻ tạo thế bất cân xứng chi phí. Theo trung sĩ Christopher Donaldson, có căn cứ gần như mất toàn bộ khả năng phòng thủ chỉ sau một đêm vì bắn hết kho tên lửa.

Khác với kịch bản “bầy đàn” tập trung như tại Ukraine, đòn đánh ở Iraq thiên về loạt nhỏ, bất ngờ, khó dự đoán. Báo cáo cho biết các đơn vị Mỹ bắn hạ khoảng 90 UAV. Trên tường căn cứ có 110 ký hiệu “hạ mục tiêu” – một nét ghi nhận mang tính tinh thần. Ba quân nhân bắn hạ hơn năm UAV được gọi vui là “phi công át chủ bài”.

Chiến thuật hai phía: đòn đánh nhỏ, lặp lại và ứng phó tại chỗ

Từ phía tấn công, việc sử dụng UAV cảm tử theo cụm nhỏ, nhồi nhịp độ 10–20 phút/đợt khiến đối phương tiêu hao đạn phòng không, kéo dài trạng thái cảnh giới căng thẳng. Nếu số lượng UAV đạt mức hàng trăm chiếc/đêm như Nga đang dùng ở Ukraine, giới quan sát cho rằng các căn cứ Mỹ có thể hứng thiệt hại nghiêm trọng hơn nhiều.

Từ phía phòng thủ, ngoài điều chỉnh cảm biến và gia cố công sự, các đơn vị Mỹ dựa vào lớp hỏa lực tầm ngắn sẵn có. Song bài toán chi phí – hiệu quả cho thấy cần lớp giải pháp “rẻ, bền, sẵn có” ở tuyến trước. Những biện pháp đã được nhiều quốc gia áp dụng tại Ukraine như radar tầm ngắn, thiết bị gây nhiễu, hệ thống laser, đội cơ động mang MANPADS được nêu như các thành phần cần có trong mạng lưới phòng thủ phân tầng.

So sánh kinh nghiệm: Ukraine và lỗ hổng nhận thức

Trước các đòn UAV cảm tử, phần lớn binh sĩ Mỹ vẫn xem tên lửa đạn đạo là mối đe dọa chính. Quan niệm này tạo “lỗ hổng thế hệ” trong tư duy tác chiến, theo Task & Purpose, khi chiến tranh phi đối xứng chứng minh UAV giá rẻ có thể gây hiệu quả tương tự các phương tiện đắt đỏ. Ukraine cho thấy hiệu quả của tổ hợp giải pháp: trạm radar tầm ngắn, gây nhiễu, laser, MANPADS và cấu trúc phòng thủ phân tầng. Trong khi đó, lực lượng Mỹ thời điểm cuối 2023 chưa có bộ giải pháp hữu hiệu tương xứng ngay tại chỗ.

Tác động và điều chỉnh năng lực

Sự kiện Iraq là lời cảnh báo thực chiến: ưu thế công nghệ không bảo đảm miễn nhiễm trước đe dọa phi truyền thống. Sau đó, Lầu Năm Góc tăng tốc các chương trình chống UAV, gồm vũ khí năng lượng định hướng (laser), thiết bị gây nhiễu di động và AI hỗ trợ phát hiện mục tiêu nhỏ. Dù vậy, đánh giá cho thấy khả năng đối phó của Mỹ vẫn còn hạn chế nếu phải đương đầu các chiến dịch dồn dập, quy mô lớn kiểu Ukraine.

Về nguyên tắc, mạng phòng thủ chống UAV hiện đại cần kết hợp: phát hiện sớm mục tiêu bay thấp; lớp hỏa lực tầm ngắn có chi phí bền vững; biện pháp thụ động như gia cố công sự, phân tán mục tiêu; và năng lực chỉ huy – kiểm soát đủ nhanh để “tháo lắp” đội hình theo nhịp đánh của đối phương. Các điểm này đều được nhấn mạnh gián tiếp qua trải nghiệm của lực lượng Mỹ tại Iraq cuối 2023.

Kết luận

Vụ việc ở Iraq cho thấy thách thức cốt lõi không chỉ nằm ở khí tài, mà ở khả năng thích ứng nhanh với nhịp đánh UAV cảm tử bay thấp, liên tục. Khi một UAV vài nghìn USD có thể buộc đối phương bắn tiêu hao đạn đánh chặn đắt tiền, mọi lực lượng – kể cả Mỹ – cần tái cấu trúc phòng không tầm gần theo hướng linh hoạt, phân tầng và tiết kiệm chi phí vận hành. Đó là bài học rõ ràng nhất của năm 2023.