Vì sao xét nghiệm ADN thân nhân liệt sĩ ưu tiên con của chị, em gái ruột?

Theo Thạc sĩ Nguyễn Thị Nga, Giám đốc Trung tâm Phân tích ADN và Công nghệ di truyền (CGAT), trong xác định danh tính hài cốt liệt sĩ, việc lựa chọn thân nhân để lấy mẫu đối chiếu không đơn thuần dựa vào mức độ gần gũi về huyết thống. Quan trọng là phải xác định loại ADN còn có thể phân tích từ hài cốt và lựa chọn người thân mang dấu ấn di truyền phù hợp để đối chiếu.

Các chuyên gia có thể sử dụng ADN nhân (autosomal DNA), ADN ty thể (mtDNA) hoặc ADN nhiễm sắc thể Y (Y-STR). Phương pháp được lựa chọn phụ thuộc vào chất lượng mẫu hài cốt, mức độ phân hủy ADN và đặc điểm phả hệ của từng gia đình.

Vì sao con của chị, em gái ruột có thể được chọn?

Trong cơ thể người, ADN nhân và ADN ty thể là hai loại ADN thường được sử dụng trong nhận dạng.

ADN nhân nằm trong nhân tế bào, chứa phần lớn thông tin di truyền và được nhận từ cả cha lẫn mẹ. Trong khi đó, ADN ty thể nằm trong các bào quan ty thể của tế bào và có cơ chế di truyền đặc biệt: hầu như toàn bộ ADN ty thể được nhận từ mẹ.

Cả con trai và con gái đều nhận ADN ty thể từ mẹ, nhưng chỉ người con gái tiếp tục truyền ADN ty thể của mình cho thế hệ sau. Nhờ đó, ADN ty thể tạo thành một chuỗi di truyền theo dòng mẹ.

Có thể hình dung đơn giản: một người mẹ truyền ADN ty thể cho cả con trai và con gái; người con gái tiếp tục truyền ADN ty thể đó cho các con. Những người thuộc cùng một dòng mẹ, dù cách nhau nhiều thế hệ, về cơ bản có thể mang cùng một dòng ADN ty thể.

Đặc điểm này có ý nghĩa đặc biệt trong giám định hài cốt lịch sử. Sau hàng chục năm nằm dưới lòng đất, ADN trong hài cốt có thể bị phân hủy nghiêm trọng, khiến việc thu nhận ADN nhân gặp nhiều khó khăn.

Trong khi đó, mỗi tế bào chứa nhiều bản sao ADN ty thể hơn rất nhiều so với ADN nhân. Vì vậy, ở những mẫu sinh phẩm bị phân hủy, khả năng thu nhận ADN ty thể thường cao hơn. Đây là một trong những lý do loại ADN này được sử dụng trong nhận dạng hài cốt lâu năm.

Chính cơ chế di truyền theo dòng mẹ của ADN ty thể nên con ruột của một liệt sĩ nam chưa chắc là người mang dòng ADN ty thể phù hợp để đối chiếu với hài cốt của cha mình.

Con ruột của liệt sĩ nam nhận ADN nhân từ cả cha và mẹ, nhưng ADN ty thể lại được nhận từ người mẹ. Người cha không truyền ADN ty thể cho con.

Vì vậy, nếu hài cốt liệt sĩ đã phân hủy quá nặng và phương pháp đối sánh được lựa chọn là ADN ty thể, mẫu của người con ruột có thể không giải quyết được bài toán nhận dạng theo dòng ADN này.

Khi đó, các chuyên gia cần tìm người thân thuộc cùng dòng mẹ với liệt sĩ. Chẳng hạn, liệt sĩ nam có chị gái hoặc em gái ruột. Hai người cùng mẹ sinh ra nên người chị hoặc em gái này mang ADN ty thể cùng dòng với liệt sĩ. Khi người chị hoặc em gái sinh con, họ tiếp tục truyền ADN ty thể cho các con.

Do đó, con của chị gái hoặc em gái ruột có thể mang cùng dòng ADN ty thể với liệt sĩ và trở thành nguồn mẫu đối chứng có giá trị trong xác định danh tính hài cốt bằng ADN ty thể.

Đây là lý do trong một số trường hợp, gia đình được hướng dẫn lấy mẫu của con chị hoặc em gái ruột của liệt sĩ thay vì lấy mẫu người con ruột.

Không phải trường hợp nào cũng lấy mẫu theo dòng mẹ

Thạc sĩ Nguyễn Thị Nga nhấn mạnh, nguyên tắc trên không có nghĩa xác định danh tính liệt sĩ lúc nào cũng phải lấy mẫu của người bên họ mẹ.

“Với những hài cốt mới được chôn cất thì ADN nhân có thể chưa phân hủy, vì vậy có thể lấy mẫu ADN nhân trong những trường hợp này. Việc lựa chọn thân nhân lấy mẫu phải dựa trên sơ đồ phả hệ cụ thể của từng gia đình, loại ADN được sử dụng và tình trạng của mẫu hài cốt”, Thạc sĩ Nga chia sẻ.

Nếu mẫu hài cốt còn đủ chất lượng để phân tích ADN nhân, các chuyên gia có thể lựa chọn những thân nhân có quan hệ huyết thống phù hợp để đối chiếu. Trong một số trường hợp khác, ADN nhiễm sắc thể Y (Y-STR) cũng có thể được sử dụng để truy tìm quan hệ theo dòng nam.

Các phòng xét nghiệm cũng có thể kết hợp ADN nhân, ADN ty thể và ADN nhiễm sắc thể Y để tăng khả năng nhận dạng và độ tin cậy của kết quả.