Bài 2: Từ một lò phản ứng đến quyết sách chiến lược quốc gia
Hơn 40 năm trôi qua, Lò phản ứng hạt nhân Đà Lạt vẫn lặng lẽ vận hành an toàn tuyệt đối trên đỉnh cao nguyên mù sương. Ít ai biết rằng, ẩn sau công trình mang hình hài “vỏ Mỹ, lõi Nga” độc nhất vô nhị trên thế giới này là một cuộc trường chinh bền bỉ của trí tuệ Việt. Nơi đây không chỉ giữ gác cho một công trình khoa học, mà đã trở thành “cái nôi” nuôi dưỡng, bảo tồn và rèn đúc nên nguồn vốn hạt nhân vô giá của quốc gia.
.jpg)
.jpg)
Nghị quyết 70-NQ/TW của Bộ Chính trị ban hành đã tạo nên một cú hích lịch sử, đưa năng lượng hạt nhân trở thành trụ cột bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia. Trong bàn cờ chiến lược ấy, vùng đất Đà Lạt - Lâm Đồng không còn đơn thuần là một địa danh nghiên cứu khoa học, mà đã vươn lên đảm nhận vị trí “hạt nhân của hạt nhân” - nơi cung cấp luận chứng, hạ tầng an toàn và làm bệ phóng cho ngành công nghiệp điện hạt nhân Việt Nam.
Nghị quyết số 70/2025/NQ-TW của Bộ Chính trị về bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia đến năm 2030, tầm nhìn 2045 đã xác định mục tiêu rõ ràng: từ nay đến năm 2030, Việt Nam phải sớm triển khai điện hạt nhân với công suất tối thiểu 6.000 MW, coi đây là nguồn điện nền đặc biệt quan trọng góp phần bảo đảm vận hành an toàn, ổn định hệ thống điện quốc gia trong bối cảnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa bứt phá.
Đánh giá về tầm vóc của quyết sách này, Tổng Bí thư Tô Lâm đã nhấn mạnh: "Đối với Việt Nam, việc phát triển năng lượng nguyên tử, đặc biệt là điện hạt nhân, không chỉ là một lựa chọn mà đã trở thành yêu cầu khách quan, cấp thiết để bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia, thực hiện cam kết trung hòa carbon, và tạo động lực bứt phá cho công cuộc công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước".
Dưới góc độ chuyên môn, PGS.TS Nguyễn Nhị Điền phân tích: "Điện hạt nhân là nguồn năng lượng sạch được tạo ra từ phản ứng phân hạch hạt nhân, có khả năng cung cấp công suất tải cực kỳ lớn, vận hành liên tục ổn định và hoàn toàn không phát thải khí nhà kính. Trong cơ cấu năng lượng hiện đại, đây chính là nguồn điện nền trụ cột, đóng vai trò sống còn để bảo đảm an ninh năng lượng và giữ cho lưới điện quốc gia không rơi vào sự cố đứt gãy".
Và mảnh đất Đà Lạt - Lâm Đồng giờ đây chính là “hạt nhân của hạt nhân” trong chuỗi các nhiệm vụ chiến lược nhằm hiện thực hóa mục tiêu phát triển điện hạt nhân của đất nước. Bởi lẽ, Lâm Đồng đang sở hữu một nền tảng khoa học và công nghệ hạt nhân được hình thành từ rất sớm, được bồi đắp và tích lũy liên tục qua nhiều thế hệ. Đây không chỉ đơn thuần là lợi thế về cơ sở vật chất, nhà xưởng hay thiết bị, mà vô giá hơn chính là lợi thế về tri thức, con người, kinh nghiệm nghiên cứu thực chiến và năng lực tổ chức hoạt động khoa học chuyên sâu. Trong lĩnh vực hạt nhân, một ngành đòi hỏi sự chính xác tuyệt đối và an toàn nghiêm ngặt, những giá trị này có ý nghĩa đặc biệt, bởi năng lực khoa học không thể mua được bằng tiền trong thời gian ngắn mà đòi hỏi quá trình tích lũy lâu dài.
TS Cao Đông Vũ, Viện trưởng Viện NCHN khẳng định, LPƯ hạt nhân Đà Lạt hiện là cơ sở phù hợp nhất, có đủ năng lực và điều kiện thực tiễn nhất trên toàn quốc để đảm đương vai trò đào tạo, huấn luyện đầy đủ về vận hành lò phản ứng hạt nhân cho đội ngũ kỹ sư tương lai.
Trải qua nhiều thập kỷ hoạt động trong các lĩnh vực vật lý hạt nhân, phân tích kích hoạt neutron, sản xuất đồng vị phóng xạ và ứng dụng kỹ thuật hạt nhân trong y tế, nông nghiệp, công nghiệp, môi trường, tại Đà Lạt đã hình thành nên một đội ngũ chuyên gia hàng đầu có kinh nghiệm thực tiễn phong phú về nghiên cứu, vận hành lò phản ứng, an toàn bức xạ và công nghệ hạt nhân. Đây là nguồn lực khoa học có giá trị đặc biệt lớn đối với sự phát triển của ngành năng lượng nguyên tử Việt Nam.
Trong một chương trình điện hạt nhân quốc gia, bên cạnh năng lực của chủ đầu tư và nhà cung cấp công nghệ nước ngoài, đất nước bắt buộc phải có một hệ thống chuyên gia trong nước đủ trình độ phân tích, kiểm chứng và đánh giá độc lập về mặt kỹ thuật. Hệ thống này sẽ hỗ trợ cơ quan pháp quy nhà nước trong quá trình thẩm định an toàn, cấp phép vận hành và giám sát hoạt động. Đây là bộ phận cấu thành then chốt của hạ tầng an toàn hạt nhân quốc gia, bảo đảm rằng các quyết định quản lý được xây dựng trên cơ sở khoa học và dữ liệu kỹ thuật cẩn trọng, củng cố niềm tin của nhân dân. Kinh nghiệm tích lũy tại Đà Lạt là điều kiện vô cùng thuận lợi để phát triển năng lực độc lập này.
Mặt khác, khi Việt Nam phát triển điện hạt nhân, yêu cầu tự chủ công nghệ không chỉ đặt ra đối với những thiết bị siêu trọng của nhà máy, mà còn liên quan đến nhiều lĩnh vực phụ trợ như vật liệu chịu nhiệt, thiết bị đo lường tinh vi, điện tử hạt nhân, mô phỏng toán học, phân tích an toàn, kiểm tra không phá hủy và các dịch vụ kỹ thuật chuyên sâu. Với nền tảng đã có, Đà Lạt có đầy đủ tiềm năng để tham gia trực tiếp vào các khâu nghiên cứu, thử nghiệm, đánh giá và phát triển công nghệ, qua đó nâng cao năng lực nội sinh cho các tổ chức khoa học và doanh nghiệp trong nước.
Cơ hội của Lâm Đồng trong giai đoạn hiện nay không chỉ là tiếp tục phát huy truyền thống nghiên cứu tại Đà Lạt, mà còn là chủ động tham gia vào quá trình phát triển một hệ sinh thái khoa học, công nghệ có khả năng đóng góp trực tiếp cho những mục tiêu lớn của đất nước, đưa năng lượng hạt nhân trở thành động lực phát triển mới.
Cùng với việc duy trì, nâng cao năng lực nghiên cứu, bảo đảm an toàn bức xạ, Tỉnh ủy Lâm Đồng đã nhanh chóng bắt tay vào thực hiện các nhiệm vụ được giao theo Nghị quyết 70. Cuối năm 2025, đồng chí Đặng Hồng Sỹ, Phó Bí thư Thường trực Tỉnh ủy Lâm Đồng đã ký ban hành Chương trình hành động của Tỉnh ủy thực hiện Nghị quyết 70-NQ/TW. Trên cơ sở đó, tỉnh từng bước hoàn thiện cơ chế quản lý nhà nước trên địa bàn.
Đến tháng 7/2026, UBND tỉnh Lâm Đồng đã chính thức công bố danh mục 22 thủ tục hành chính được sửa đổi, bổ sung trong lĩnh vực an toàn bức xạ và hạt nhân, đưa việc giải quyết các thủ tục này vào Trung tâm Phục vụ hành chính công của tỉnh.
Đây là bước đi cụ thể nhằm hoàn thiện năng lực quản trị, tạo hành lang pháp lý thông thoáng để các hoạt động nghiên cứu, ứng dụng năng lượng nguyên tử được tổ chức bài bản.
Bài toán đặt ra cho Lâm Đồng là không dừng lại ở việc “giữ” một cơ sở nghiên cứu hạt nhân, mà phải chuyển hóa nguồn lực sẵn có thành giá trị phát triển mới: kết nối Viện NCHN với các cơ sở đào tạo, hình thành nguồn nhân lực kế cận, thúc đẩy nghiên cứu ứng dụng và tạo điều kiện cho doanh nghiệp tham gia vào các lĩnh vực phụ trợ phù hợp.
Nhận diện về những thách thức phía trước, bà Trịnh Thị Tú Anh, Tiến sĩ vật lý hạt nhân, Đại biểu Quốc hội chuyên trách tỉnh Lâm Đồng, Ủy viên Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội cho rằng, thách thức cốt lõi của Lâm Đồng không phải là thiếu nền tảng khoa học, mà là làm thế nào để phát huy hiệu quả nền tảng ấy trong một bối cảnh phát triển hoàn toàn mới.
Từ thực tiễn hoạt động nghị trường, bà Trịnh Thị Tú Anh nhấn mạnh việc phát huy tiềm lực khoa học hạt nhân tại Đà Lạt cần được đặt trong tổng thể thực hiện Nghị quyết 70-NQ/TW của Bộ Chính trị, với sự kết hợp đồng bộ giữa hoàn thiện thể chế, bảo đảm nguồn lực và đổi mới phương thức tổ chức. Trong đó, chính quyền tỉnh Lâm Đồng cần chủ động xây dựng Đề án phát huy lợi thế khoa học, công nghệ hạt nhân tại Đà Lạt, phối hợp chặt chẽ với các bộ, ngành Trung ương, Viện NCHN, các trường đại học và doanh nghiệp.
Địa phương cũng cần chủ động phát triển hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, khuyến khích doanh nghiệp tham gia vào các hoạt động nghiên cứu ứng dụng, sản xuất thiết bị và cung cấp dịch vụ kỹ thuật. Thu hút doanh nghiệp phải gắn liền với năng lực thực tế và khả năng tạo ra sản phẩm có giá trị gia tăng cao. Khi định hướng chiến lược của Đảng được thể chế hóa đồng bộ và địa phương chủ động thực hiện, "vốn hạt nhân" của Lâm Đồng sẽ trở thành nguồn lực mạnh mẽ bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia.
(Còn nữa)
Nội dung và ảnh: Ngọc Ngà - Ngọc Diệp
Trình bày: Nguyệt Nga (Bài viết có sử dụng hình ảnh tư liệu)
