Khoa học - công nghệ

Bài 3: Hình thành hệ sinh thái nhân lực - tự chủ năng lực nội sinh

Thanh Nhàn - Nguyệt Nga - Ngọc Ngà • 05/10/2026 05:11

Nhân lực là chìa khóa quyết định sự thành bại của chương trình điện hạt nhân quốc gia. Luyện ý chí, luyện tay nghề từ môi trường thực nghiệm Đà Lạt chính là con đường ngắn nhất để Việt Nam làm chủ công nghệ, xây dựng nền công nghiệp hạt nhân an toàn, bền vững.

Nhân lực là chìa khóa quyết định sự thành bại của chương trình điện hạt nhân quốc gia. Luyện ý chí, luyện tay nghề từ môi trường thực nghiệm Đà Lạt chính là con đường ngắn nhất để Việt Nam làm chủ công nghệ, xây dựng nền công nghiệp hạt nhân an toàn, bền vững.

Tại buổi làm việc với Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam ngày 4/9/2025, Tổng Bí thư Tô Lâm đã nhấn mạnh yêu cầu cốt lõi: “Phải xây dựng năng lực khoa học công nghệ cốt lõi để triển khai điện hạt nhân một cách chủ động, bền vững. Chúng ta phải phát triển năng lực nội sinh để làm chủ từng cấu phần then chốt, kết hợp hợp tác quốc tế theo nguyên tắc "đồng thiết kế, đồng chế tạo, đồng vận hành, đồng quản lý; tuyệt đối không đánh đổi an toàn lấy tiến độ hay quy mô".

Tiếp đó, tháng 9/2026, khi làm việc với các chuyên gia công nghệ người Việt tại Pháp, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tiếp tục chỉ đạo: “Đối với công nghiệp hạt nhân, Việt Nam phải chuẩn bị đồng bộ từ thể chế, nguồn nhân lực chất lượng cao đến năng lực quản trị; tuyệt đối không chủ quan, nóng vội nhưng cũng không được để chậm trễ”.

Theo tính toán của IAEA và Hiệp hội các tổ chức vận hành nhà máy điện hạt nhân (WANO), một tổ máy công suất 1.000 MWe cần khoảng 500-700 nhân sự vận hành thương mại.

Theo đề án của Chính phủ, riêng hai nhà máy điện hạt nhân Ninh Thuận 1 và 2 sẽ cần khoảng 3.900 nhân lực trình độ cao. Trong đó, 20-30% phải là các chuyên gia được đào tạo chuyên sâu về vật lý hạt nhân và vận hành lò phản ứng.

PGS.TS Nguyễn Nhị Điền chia sẻ: “Đào tạo một chuyên gia điện hạt nhân thực thụ phải mất từ 10 đến 20 năm làm việc trong môi trường thực nghiệm. Mỗi trường đại học có thể dạy lý thuyết khác nhau, nhưng để hiểu sâu về phân hạch, rủi ro và an toàn bức xạ, bắt buộc phải qua môi trường đào tạo thực hành của Viện Nghiên cứu và LPƯ hạt nhân Đà Lạt”.

Thừa nhận những thách thức hiện tại, TS. Cao Đông Vũ thẳng thắn: “Khoảng trống lớn nhất của Việt Nam hiện nay là thiếu kinh nghiệm thực tiễn trong xây dựng và quản lý nhà máy điện hạt nhân quy mô lớn. Để san bằng khoảng cách này, việc biến Viện NCHN Đà Lạt thành Trung tâm đào tạo thực hành quốc gia là bước đi ngắn nhất và hiệu quả nhất”.

Khát vọng tự chủ nhân lực đang trở thành hiện thực nhờ những chính sách tầm nhìn chiến lược. Quyết định 1012/QĐ-TTg (ngày 26/5/2025) và Quyết định 893/QĐ-TTg (ngày 20/5/2026) của Thủ tướng Chính phủ đã đưa Trường Đại học Đà Lạt vào nhóm “cơ sở đào tạo trọng điểm quốc gia” về nguồn nhân lực năng lượng nguyên tử, bên cạnh các "cánh chim đầu đàn" như Đại học Bách khoa Hà Nội, ĐH Khoa học Tự nhiên (ĐHQG Hà Nội và ĐHQG TPHCM).

Đà Lạt đang sở hữu một mô hình hiếm nơi nào trên thế giới có được: Sự "sóng đôi" giữa Viện Nghiên cứu hạt nhân (nơi có lò phản ứng, thiết bị và chuyên gia thực chiến) và Trường Đại học Đà Lạt (nơi có chức năng đào tạo sinh viên bài bản).

TS. Trần Hữu Duy, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Đà Lạt chia sẻ: “Thực tế nhiều năm qua, hầu hết cán bộ chủ chốt của Viện NCHN Đà Lạt đều trưởng thành từ cái nôi Đại học Đà Lạt. Ngược lại, chính các Tiến sĩ, chuyên gia của Viện cũng đang trực tiếp đứng lớp, truyền lửa cho sinh viên ngành Kỹ thuật hạt nhân và Vật lý của nhà trường. Đây là lợi thế tương sinh đặc biệt”.

Không dừng lại ở đó, ngành Kỹ thuật hạt nhân tại Trường Đại học Đà Lạt còn nhận được sự hỗ trợ giảng dạy trực tiếp từ các Giáo sư hàng đầu Nhật Bản, Hàn Quốc. Đáng chú ý, Trường Đại học Đà Lạt hiện là cơ sở duy nhất tại Việt Nam sở hữu hệ thống mô phỏng lò phản ứng hạt nhân thời gian thực OPR1000 Core Simulator (CoSi) do Hàn Quốc chuyển giao, giúp sinh viên thao tác vận hành như trên lò thật.

TS. Trần Hữu Duy khẳng định: “Hiện 2 ngành Kỹ thuật hạt nhân và Vật lý của trường đang đào tạo gần 400 sinh viên. Chúng tôi cam kết từ năm 2030 trở đi, mỗi năm Đại học Đà Lạt có thể cung ứng khoảng 300 kỹ sư, cử nhân chất lượng cao, sẵn sàng phục vụ cho dự án điện hạt nhân Ninh Thuận và chiến lược năng lượng quốc gia”.

Đánh giá về mô hình này, Đại biểu Quốc hội Trịnh Thị Tú Anh nhận định: “Đà Lạt đang hình thành một 'hệ sinh thái nhân lực hạt nhân' hoàn chỉnh. Nếu được quy hoạch bài bản, nơi đây sẽ trở thành trung tâm kết nối giữa nghiên cứu, đào tạo và ứng dụng thực tiễn, giúp Việt Nam làm chủ công nghệ từ gốc”.

Hành trình phát triển điện hạt nhân của Việt Nam là một cuộc trường chinh xuyên thế hệ. Từ ngọn lửa khoa học được thắp sáng và gìn giữ suốt hơn 4 thập kỷ qua trên đỉnh cao nguyên Lâm Đồng, một thế hệ trí thức mới đang tự tin bước tiếp. Với bản lĩnh, trí tuệ và khát vọng vươn mình của dân tộc, Việt Nam hoàn toàn có thể tự chủ công nghệ, bảo đảm an ninh năng lượng, đưa đất nước vững vàng bước vào kỷ nguyên phát triển mới.

Nội dung và ảnh: Ngọc Ngà - Ngọc Diệp
Trình bày: Nguyệt Nga (Bài viết có sử dụng hình ảnh tư liệu)